Historia 

Szpital-przytułek pw. św. Ducha w Wiślicy został ufundowany przez Jana Oszkowskiego z Dobrej oraz Jakuba Zaborowskiego. W 1476 roku biskup Jan Rzeszowski ustanowił prepozyturę szpitalną pod wezwaniem św. Ducha, wyposażoną w osobny majątek. Zapewne w tym samym czasie zbudowano kościół. Założenie szpitalne było usytuowane poza murami miejskimi, ale w zarządzaniu instytucją i należącą do niej świątynią brała udział rada miejska. Zwyczajowo opiekę nad nią sprawowali też kanonicy kolegiaty wiślickiej. Zgodnie z wizytacjami biskupimi z 1598 i 1635 roku kościół był drewnianym budynkiem z dekoracją malarską wnętrza. Wizytacja z 1664 roku potwierdza, że został odrestaurowany, wymurowano nowy chór i zakrystię oraz wstawiono nowe okna. To jak wyglądała ta świątynia w schyłkowym okresie funkcjonowania wiemy z rysunku Zygmunta Vogla z 1806 roku. Kościół ostatecznie przestał pełnić swoje funkcje w XIX wieku, a jego budynek został rozebrany w 1822 roku. Był małą budowlą, ale odgrywał znaczącą rolę jako lokalny ośrodek kultu, oddziaływujący na najbliższe otoczenie i społeczność zamieszkującą poza szpitalem. Zachowane źródła historyczne mówią nam o jego znaczeniu. Księgi jakie były na wyposażeniu kościoła wskazują na wysoki poziom życia religijnego, jakie toczyło się w szpitalu; obecność relikwii przechowywanych w skarbcu kościoła podkreśla jego znaczenie jako miejsca kultu; a zachowane inwentarze potwierdzają stałą wymianę wyposażenia na coraz cenniejsze. Wokół świątyni od końca XVI wieku do schyłku XVIII wieku lub początku XIX wieku grzebano zmarłych. Kres tego cmentarza wiązał się z zamknięciem cmentarzysk przykościelnych wewnątrz skupisk osadniczych lub bezpośrednio z rozebraniem samego kościoła.

Relikty kościoła szpitalnego (jego mury fundamentowe) oraz towarzyszące mu cmentarzysko zostały odsłonięte w wyniku prac wykopaliskowych prowadzonych pod kierunkiem Zofii Wartołowskiej w latach 1968-1969 i 1972 roku. Zarys kościoła został później wyniesiony ponad poziom gruntu za pomocą kamiennych bloków, aby uczytelnić jego lokalizację i plan w topografii miasta. Utrzymano to po niedawnej rewitalizacji Wiślicy. Obecne zagospodarowanie tego miejsca prócz wyniesionego zarysu fundamentów kościoła uwzględnia też symbolicznie zaznaczone i wysypane żwirem miejsca dawnych grobów. Obok znajduje się tablica informacyjna z wizerunkiem kościoła i krótką informacją na jego temat.

Opis 

Odkryte w trakcie badań wykopaliskowych relikty wskazują, że w XVII wieku kościół był budowlą nieorientowaną, jednonawową z prostokątną nawą przechodzącą w nieznacznie węższe prezbiterium zakończone absydą. Prezbiterium wspierały cztery przypory. Od wschodu dobudowano zakrystię. Całkowita długość z przyporami wynosiła 18,5 m, szerokość fasady zachodniej 8,5 m. Wewnętrzna długość nawy wynosiła 7 m, szerokość 6 m; długość prezbiterium wynosiła 6,2 m, a jego szerokość 4,5 m. Kościół otaczał cmentarz. W trakcie prac archeologicznych łącznie przebadano 17 grobów, które znajdowały się wewnątrz kościoła, wzdłuż północnej i południowej ściany prezbiterium oraz na zewnątrz świątyni, od strony południowej, wschodniej i północnej. Cmentarzysko pierwotnie sięgało zapewne około 4 m na południe od murów kościoła. Dalej nie stwierdzono już obecności pochówków, co zapewne ma związek z przepływającą nieopodal Nidą. W kierunku wschodnim cmentarz sięgał zapewne około 3 m od absydy. Od strony zachodniej granica nie została wyznaczona. Prace prowadzono do ul. Jana Długosza. Po stronie północnej nie uchwycono żadnych grobów, ale cmentarz mógł funkcjonować także i z tej strony. Było to płaskie, rzędowe cmentarzysko przykościelne. Wyróżniono dwie fazy jego funkcjonowania. Starsza związana była z okresem sprzed budowy murowanego kościoła. Świadczą o tym groby zniszczone przez wkopy fundamentowe świątyni. Bezpośrednio przed podjęciem tych prac budowlanych zlikwidowano też znaczną ilość grobów, o czym mówią nam odkryte trzy duże zbiorowe mogiły, w których złożono szczątki pochodzące z pierwotnego cmentarza. Ich ilość mówi nam o tym, że nekropola która znajdowała się w tym miejscu, związana zapewne z drewnianym kościołem św. Ducha, miała spore rozmiary. Młodsza faza cmentarza związana była z czasami funkcjonowania świątyni kamiennej. Zmarłych układano wtedy równolegle do murów kościoła. Dominowały groby pojedyncze. Odkryto tylko jeden grób podwójny, w którym pochowano kobietę z dzieckiem. Zmarli składani byli do grobu w drewnianych trumnach, w pozycji wyprostowanej, na wznak, z rękami ułożonymi wzdłuż tułowia, na miednicy lub na klatce piersiowej.

Zabytek dostępny. 

Oprac. Nina Glińska, OT NID w Kielcach, 30-05-2025 r.

Bibliografia  

• Karta ewidencji stanowiska archeologicznego, Wiślica kościół św. Ducha – stan. 5 (AZP 96-63/86), oprac. W. Gliński, C. Hadamik, 1995, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie.
• Kalaga J., 1986, Cmentarzysko przy kościele św. Ducha w Wiślicy, „Światowit”, t. 36, s. 117-129.
• Klubiński A., 2008, Szpitalny kościół św. Ducha w Wiślicy w świetle inwentarzy z lat 1590-1639, „Światowit”, s. 77-82.
• Kozłowska – Budkowa Z., 1970, Szkice i materiały z dziejów Wiślicy, „Rozprawy Zespołu do Badań nad Polskim Średniowieczem Uniwersytetu Warszawskiego i Politechniki Warszawskiej”, t. V „Studia związane z badaniami wiślickimi”, s. 11-36.
• Wartołowska Z., 1970, Sprawozdanie z archeologicznych prac badawczych prowadzonych w Wiślicy w roku 1968, Sprawozdania Zespołu Badań nad Polskim Średniowieczem Uniwersytetu Warszawskiego i Politechniki Warszawskiej, „VI konferencja Naukowa w Warszawie 10 – 11 lutego 1969”, s. 101 – 104.