Historia obiektu

Zabytki z X w., pozyskane w trakcie badań archeologicznych, świadczą o tym, że na Górze Heleny mogło funkcjonować wcześniejsze założenie obronne. Wznieśli je zapewne Bobrzanie. Pierwsze wzmianki o miejscowości Gradówek pochodzą z dokumentu księcia Henryka Brodatego, wydanego w 1217 roku. Gradówek występuje tam jako Hac – las. Istnienie zamku na Górze Heleny pierwszy raz dokumentarnie potwierdzono w 1277 roku. Trudno powiedzieć kiedy założenie przestało funkcjonować. Istnieje koncepcja, według której właściciele zamku Pirszyn, Talkenbergowie, opuścili go, przenosząc się do wzniesionego przez siebie w XIV w. zamku Podskale w Rząsinach. Według badaczy zajmujących się analizą przemian kulturowych zachodzących we wleńskim mikroregionie osadniczym, zamek Pirszyn mógł być związany z kontrolą nad eksploatacją okolicznych złóż złota. W pobliżu znajdowała się do XIX w. osada pod nazwą Seiffen Häuser, a u podnóża Góry Heleny płynie potok Płóczka (Seiffen). Nazwy te sugerują rodzaj aktywności zawodowej okolicznych mieszkańców.

Zamek został zniszczony w połowie XV w. w czasie najazdu husyckiego. Jego kamienne pozostałości wykorzystano w 1818 roku do budowy drogi między Lwówkiem Śląskim i Gryfowem.

Według badaczy relikty założenia obronnego na Górze Heleny w Gradówku można klasyfikować jako zamek typu la motte (dawniej zamki typu przejściowego). Są to obiekty związane z akcją kolonizacyjną na danym terenie, datuje się je na około połowę  XIII wieku. Zwykle są to założenia dwu lub trójczłonowe, wykorzystujące wcześniejsze umocnienia lub powielające ich lokalizację.

Opis obiektu

Usytuowanie zabytku:

Stanowisko archeologiczne jest zlokalizowane w obrębie mezoregionu Pogórza Izerskiego, mikroregionu Wzniesienia Gradowskie, na Górze Heleny (332 m n.p.m.), na wschód od Gradówka, w lesie.

Opis stanowiska:

Założenie obronne znajduje się na szczycie stromego, skalistego wzniesienia. Obiekt zajmuje powierzchnię ok. 5000 m2 i składa się z dwóch członów o wspólnych umocnieniach, złożonych z dwóch wałów, między którymi znajduje się sucha fosa. Powierzchnia części głównej wynosi ok. 600 m2. Drugi człon założenia – podgrodzie ma powierzchnię ok. 1500 m2 i znajduje się ok. 8 m niżej niż część główna. Człony założenia są rozdzielone dwoma wałami i fosą. Drewniano-ziemne wały, według Artura Boguszewicza, wzmocniono poprzez zastosowanie w ich konstrukcji  kamiennego jądra.

W centralnej, wyniesionej nad poziom podzamcza części prawdopodobnie istniała budowla typu wieżowego. Najczęściej były to obiekty drewniane lub gliniano-drewniane na kamiennym fundamencie, rzadziej murowane. Zabudowa podzamcza mogła zostać wzniesiona z drewna.

Stan i wyniki badań archeologicznych:

Stanowisko było kilkukrotnie badane powierzchniowo, podobno również sondażowo. Brak informacji o szerokopłaszczyznowych badaniach wykopaliskowych. W trakcie badań pozyskano przede wszystkim ułamki ceramiki naczyniowej z XIII-XIV w. i przedmioty metalowe (sprzączka, ostroga, groty strzał) datowane na X w., co sugeruje istnienie w tym miejscu wcześniejszego założenia obronnego.

W 1986 r. w ramach weryfikacyjno-poszukiwawczej akcji archeologicznego Zdjęcia Polski zespół w składzie: Cezary Buśko i Jacek Łuszczek opracował kartę ewidencyjną stanowiska archeologicznego.

Obiekt został zinwentaryzowany przez badaczy z Politechniki Wrocławskiej na podstawie materiałów z laserowego skaningu lotniczego pozyskanych z zasobów Centralnego Ośrodka Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej. Z wynikami analiz opublikowanymi w 2019 r. można zapoznać się na stronie internetowej projektu badawczego:

http://www.odgrodudozamku.pl/stanowisko/gradowek-st-1-grodzisko/. (dostęp 03.06.2024)

Dostępność obiektu dla zwiedzających. Zabytek dostępny

Autor noty: oprac. Donata Trenkler, OT NID we Wrocławiu, 29-03-2020 r.