Historia obiektu

Pierwsze wzmianki o górnictwie w okolicach Złotego Stoku pochodzą z roku 1273. Wówczas książę Henryk IV Probus nadał klasztorowi cystersów z Kamieńca Ząbkowickiego przywilej na poszukiwania górnicze w Złotym Stoku.

Niektórzy badacze uważają, że już w okresie od VI do X w. płukano złoto ze złóż wtórnych, a nawet prowadzono prace górnicze. Podobno w trakcie drążenia sztolni Gertruda odkrywano jakieś, bliżej nieznane relikty dawnej działalności górniczej.

Złoty Stok jako osada górnicza wzmiankowany był w 1344 r., gdy Henryk von Haugwitz nadał ją i inne wsie swoim synom Świdrygielle, Ruderowi, Henrykowi i Wacławowi. W 1356 r. książę ziębicki Bolko II odkupił kopalnie od Henryka i Świdrygiełła von Haugwitz.

W XIV–XV w. tereny górnicze należały w wiekszości do książąt ziębickich i klasztoru w Kamieńcu Ząbkowickim. Inwestorami byli także mieszczanie wrocławscy  i krakowscy.

W 1480 r. książę ziębicko-ząbkowicki Henryk Starszy, syn króla czeskiego Jerzego z Podiebradu, ogłosił wolność górniczą (Bergfreiheit) dla ziemi kłodzkiej, ząbkowickiej i ziębickiej. Umożliwiało to poszukiwania i eksploatację złóż kruszców wszystkim chętnym. Rozwój górnictwa przyczynił się do nadania Złotemu Stokowi przez księcia Henryka w 1483 r. ordynacji górniczej (prawa miasta górniczego). W 1484 r. powstał w Złotym Stoku urząd górniczy.

W XVI w. górnictwo i hutnictwo rozwijało się bardzo prężnie. Pojawili się liczni zewnętrzni inwestorzy, np. Fuggerowie, którzy wykupili działki górnicze na górze Haniak. Według Tadeusza Dziekońskiego w złotostockich kopalniach wydobywano 10% europejskiego złota. Najzasobniejsze złoża dość szybko uległy wyczerpaniu. W 1565 r. zawalił się szyb kopalni Goldene Esel. Śmierć poniosło 59 górników. Wyczerpanie złóż i to tragiczne wydarzenie sprawiły, że w ciągu dwóch lat Fuggerowie wycofali się z inwestycji. W 1573 r. komisja cesarska orzekła upadek górnictwa w Złotym Stoku. Eksploatowana wówczas była tylko jedna sztolnia, podczas gdy za czasów Fuggerów działało 45 wyrobisk. Do upadku górnictwa przyczyniła się równiez wojna trzydziestoletnia (1618-1648).

W 1699 r. rozpoczął się nowy etap rozwoju złotostockiego górnictwa. Aptekarz Jan Schärffenberg i Jan Pavens otrzymali koncesję na wydobycie rud arsenowych. Jan Schärffenberg opracował proces odzyskiwania arszeniku z rud. W 1709 r. synowie Schärffenberga uruchomili produkcję arszeniku na skalę przemysłową. Oprócz tego pozyskiwano, niejako ubocznie, złoto, srebro i ołów.

Wydobycie podupadło jeszcze przed rozpoczęciem w 1740 r. wojen śląskich. Po zajęciu Ślaska przez Prusy w 1769 r. wprowadzono nową ordynacje górniczą. Od 1780 r. wzrosła eksploatacja rud arsenowych, a w 1797 r. wznowiono wydobycie złota. Niewielki zastój zapanował w czasie wojen napoleońskich. Od połowy XIX w. prace górnicze stawały się jednak coraz mniej opłacalne.

W 1883 r. W. Güttler wykupił wszystkie tereny górnicze. Dzięki zastosowaniu nowych metod odzyskiwania złota polegających na chlorowaniu wyprażonej rudy i wyługowywaniu czystego metalu ze związków chlorkowych, działaność mogła być kontynuowana. Spadkobiercy W. Güttlera poczynili  wiele nowych inwestycji. Zastosowano maszynę parową i pompy, dzięki którym wyrobiska mogły zyskać dużo większą głębokość (do 267 m pod poziomem ziemi). W 1920 r. Pole Zachodnie i Pole Góry Krzyżowej połączono sztolnią Gertruda o długości ok. 2 km. Urobek transportowano kolejką elektryczną. Dzięki tym wszystkim inwestycjom w latach 1884–1944 uzyskano 100 tys. ton arszeniku i 2480 kg złota.  W 1945 r., kopalnia i huta w nienaruszonym stanie zostały przejęte przez polską administrację. Od tej pory funkcjonowały jako zakład „Przemysł Arsenowy”. W latach 1945–1961 uzyskano 17,5 tys. ton arszeniku i 382 kg złota W 1961 r. prace górnicze zakończono, a w 1962 r. zakład został zamknięty. Jako oficjalny powód podano nieopłacalność produkcji.

W latach 60. i 80. XX w. podejmowano próby udostępnienia kopalni dla ruchu turystycznego. W 1996 r. uruchomiono Podziemną Trasę Turystyczną "Kopalnia Złota". Obecnie można zwiedzać Sztolnię Gertuda, Sztolnię Czarną Górną z jedynym w Polsce podziemnym wodospadem wysokości 8 metrów. Od 2008 r. dla turystów dostępny jest rownież kolejny odcinek tej sztolni o nazwie Sztolnia Czarna Dolna. W 2017 r., po pięciu latach intensywnych prac, udostępniono dla zwiedzających Sztolnię Ochrową wydrążoną w XVI wieku. Od 2001 r. właścicielką kopalni – atrakcji turystycznej jest Elżbieta Szumska.

Według Tadeusza Dziekońskiego Sztolnia Książęca mogła istnieć już w XV wieku. Jako dowód badacz przedstawił wyrok sądu igławskiego z 1501 r. rozstrzygający spór gwarków. W sentencji wyroku mowa m.in. o nieużytkowanej od roku sztolni położonej na "nowym Niebie" (neue Hieml). Jednak w tym rejonie istniały inne, wykute ręcznie sztolnie, np. sztolnia nazywana obecnie Lisią. Tadeusz Dziekoński powoływał się również na dokument z 1528 r., w którym mowa o nowej sztolni odwadniającej na działce górniczej niejakiego Mateusza. Jako punkt odniesienia pojawiają się tam pola górnicze Michel i Wolfgang, o których wiadomo z późniejszych źródeł, że były zlokalizowane na Polu Złotego Osła czyli w innym miejscu niż Sztolnia Książęca. W innym, przywołanym przez Tadeusza Dziekońskiego, dokumencie z 1538 r. mowa o sztolni głębokiej (tieffen Stollen), która znajduje się na stoku Góry Krzyżowej nad Złotym Jarem (Lungenberg) czyli tam gdzie jest zlokalizowana Sztolnia Książęca.

W kolejnych dokumentach, np. z 1543 r. – wzmianka o sztolni odwadniającej na obszarze Mittelgebirge (Góra Krzyżowa), z 1573 r. (sprawozdanie z lustracji kopalni) – informacja o sztolni w Mittelgebirge długości 200 łatrów (ok. 380 m), z 1575 r. (sprawozdanie komisji cesarskiej) – wzmianki o dwóch sztolniach odwadniających: Golden Esel (Złoty Osioł) i Mittelgebirges-Erbstollen. Ta druga sztolnia jest identyfikowana ze Sztolnią Książęcą.

Po raz pierwszy jako Hummels Fürsten-Stollen omawiana sztolnia pojawia się w dziele Hoffmana z 1674 roku. Jej lokalizacja jest na tyle dokładna (w pobliżu Sztolni Błotnej - Pfützen Stollen), że nie ma żadnych wątpliwości, o które wyrobisko chodzi. Kolejne wzmianki o Sztolni Książęcej pochodzą z czasów działaności Schärffenbergów. W dokumencie z 1702 r. sztolnia została określona jako zachowana w dobrym stanie. W 1769 r. w związku z wprowadzeniem przez władze pruskie nowego prawa górniczego podjęto inwentaryzację istniejących zasobów. W sprawozdaniu szychmistrza Frenzla znajduje się informacja o tym, ze Sztolnia Książęca jest zawalona, ale jej udrożnienie nie wymaga dużych nakładów.

Z planu górniczego opracowanego w roku 1802 wynika, że wówczas długość Sztolni Książęcej wynosiła ok. 500 m. Na planie z 1817 r. widoczny jest już szyb Wniebowzięcie (Himmelfahrt) głebokości 40 m, który jednak nie dochodzi do poziomu sztolni odwadniajacej. Po przejęciu kopalń i huty przez W. Güttlera Sztolnia Książęca została udostępniona do zwiedzania (1902 r.). Jednak już w 1910 r. przestała być użytkowana jako obiekt turystyczny. Na zdjęciu z tego okresu widać przed wejściem do sztolni niewielki budynek – może element infrastruktury turystycznej.

W związku z wydrążeniem szybu Wniebowzięcie, który prowadził od sztolni Gertruda do wyrobisk w rejonie Sztolni Książęcej, położonych ok. 35 m niżej, straciła ona swoją dotyczasową funkcję odwadniajacą. Od tego czasu działała jako element systemu wentylacyjnego kopalni. Powietrze dostawało się do kopalni przez sztolnię Gertruda, następnie szybem Wniebowizięcie i mniejszymi szybami w miejsca prac górniczych i wydostawało sie na zewnątrz przez Sztolnię Książęcą. W 1961 roku kopalnia zakończyła wydobycie i w 1962 r. została ostatecznie zamknięta. W 1969 r. zrodził się pomysł udostępnienia sztolni do zwiedzania, ale brak informacji o jego realizacji. Idea ta powróciła w latach 80. XX wieku. Zainstalowano wówczas kratę przy wlocie, odnowiono podesty i planowano oświetlić obiekt. Nieco później w pobliżu bramy i rozwidlenia prowadzącego do szybu Wniebowizięcie nastąpił zawał.

W sztolni zimują nietoperze m.in. nocek duży. Zwykle jest to kilka osobników, chociaż nie można wykluczyć, że zwierzęta przedostają się na zimowisko do części sztolni za zawałem. W związku z tym od listopada do końca marca do sztolni nie można wchodzić.

Opis obiektu

Usytuowanie zabytku:

Sztolnia Książęca jest zlokalizowana w obrębie mezoregionu Gór Złotych, na zboczu Góry Krzyżowej (489 m n.p.m.), nad Złotym Potokiem, przy drodze ze Złotego Stoku do pensjonatu Złoty Jar, w lesie.

Opis stanowiska:

Sztolnia Książęca zostało wydrążona na tzw. Polu Wschodnim, drugim co do zasobności i jakości surowca polu górniczym w Złotym Stoku. Podobno istniało tam 6 lub nawet 10 poziomów wydobywczych. Jest to tzw. sztolnia głęboka, położona najniżej, odwadniająca czyli odprowadzająca wodę z górotworu. Sztolnie eksploatacyjne znajdują się powyżej sztolni odwadniającej. Funkcja Sztolni Książęcej zmieniła się po wydrążeniu szybu Wniebowzięcie na wentylacyjną i komunikacyjną.

Wlot wyrobiska znajduje się kilka metrów nad dnem Złotego Potoku, co jest dość nietypową lokalizacją. Z dokumentów wynika, że pod koniec XVI w. sztolnia miała długość 380 m, w 1802 r. około 500 m. Obecnie chodnik jest dostępny na długości 207 metrów i biegnie po łagodnym łuku w kierunku zachodnim. Na 114 metrze od wlotu znajduje sie ślepy przodek, na 200 metrze tama wybudowana w latach 60. XX wieku. Późniejsi eksploratorzy wybili w niej otwór, za którym widać metalowe drzwi do komory, w której zainstalowana była stacja pomiarowa przepływu powietrza. Dalsza część sztolni nie jest dostępna w związku z zawałem, który nastapił w latach 80. XX wieku. Wysokość chodnika waha się między 2 a 2,5 m, szerokość wynosi od 0,7 do 1,2 m. Kilkanaście centymetrów nad spągiem, na ścianach widoczne są zagłębienia po instalacji podestów, pod którymi płynęła woda. Na ścianach można również obserwować charakterystyczne ślady dawnych prac górniczych wykonywanych za pomocą perlika i żelazka.

Stan i wyniki badań archeologicznych:

W latach 60. XX wieku badania inwentaryzacyjno-poszukiwawcze w Górach Złotych prowadził Tadeusz Dziekoński. W 1985 r. w ramach realizacji weryfikacyjno-poszukiwawaczych badań Archeologicznego Zdjęcia Polski J. Reyniak opracował kartę ewidencyjną stanowiska archeologicznego. W 2013 r. Sztolnię Książęcą penetrowali Krzysztof Krzyżanowski, Dariusz Wójcik i Marek Furmankiewicz. Badacze przeprowadzili również kwerendę archiwalną.

Dostępność obiektu dla zwiedzających: zabytek dostępny po uzgodnieniu, w małych grupach (trzeba wrocić tą samą drogą). W związku z zimowaniem nietoperzy od listopada do końca marca sztolnia jest zamknięta dla zwiedzających.

Autor noty: oprac. Donata Trenkler, OT NID we Wrocławiu, 16-04-2020