Historia obiektu

Pierwsze wzmianki o górnictwie w okolicach Złotego Stoku pochodzą z roku 1273. Wówczas książę Henryk IV Probus nadał klasztorowi cystersów z Kamieńca Ząbkowickiego przywilej na poszukiwania górnicze w Złotym Stoku.

Niektórzy badacze uważają, że już w okresie od VI do X w. płukano złoto ze złóż wtórnych, a nawet prowadzono prace górnicze. Podobno w trakcie drążenia sztolni Gertruda odkrywano jakieś, bliżej nieznane relikty dawnej działalności górniczej.

Złoty Stok jako osada górnicza wzmiankowany był w 1344 r., gdy Henryk von Haugwitz nadał ją i inne wsie swoim synom Świdrygielle, Ruderowi, Henrykowi i Wacławowi. W 1356 r. książę ziębicki Bolko II odkupił kopalnie od Henryka i Świdrygiełła von Haugwitz.

W XIV–XV w. tereny górnicze należały w większości do książąt ziębickich i klasztoru w Kamieńcu Ząbkowickim. Inwestorami byli także mieszczanie wrocławscy i krakowscy.

W 1480 r. książę ziębicko-ząbkowicki Henryk Starszy, syn króla czeskiego Jerzego z Podiebradu, ogłosił wolność górniczą (Bergfreiheit) dla ziemi kłodzkiej, ząbkowickiej i ziębickiej. Umożliwiało to poszukiwania i eksploatację złóż kruszców wszystkim chętnym. Rozwój górnictwa przyczynił się do nadania Złotemu Stokowi przez księcia Henryka w 1483 r. ordynacji górniczej (prawa miasta górniczego). W 1484 r. powstał w Złotym Stoku urząd górniczy.

W XVI w. górnictwo i hutnictwo rozwijało się bardzo prężnie. Pojawili się liczni zewnętrzni inwestorzy, np. Fuggerowie, którzy wykupili działki górnicze na górze Haniak. Według Tadeusza Dziekońskiego w złotostockich kopalniach wydobywano 10% europejskiego złota. Najzasobniejsze złoża dość szybko uległy wyczerpaniu. W 1565 r. zawalił się szyb kopalni Goldene Esel. Śmierć poniosło 59 górników. Wyczerpanie złóż i to tragiczne wydarzenie sprawiły, że w ciągu dwóch lat Fuggerowie wycofali się z inwestycji. W 1573 r. komisja cesarska orzekła upadek górnictwa w Złotym Stoku. Eksploatowana wówczas była tylko jedna sztolnia, podczas gdy za czasów Fuggerów działało 45 wyrobisk. Do upadku górnictwa przyczyniła się również wojna trzydziestoletnia (1618-1648).

W 1699 r. rozpoczął się nowy etap rozwoju złotostockiego górnictwa. Aptekarz Jan Schärffenberg i Jan Pavens otrzymali koncesję na wydobycie rud arsenowych. Jan Schärffenberg opracował proces odzyskiwania arszeniku z rud.  W 1709 r. synowie Schärffenberga uruchomili produkcję arszeniku na skale przemysłową. Oprócz tego pozyskiwano, niejako ubocznie, złoto, srebro i ołów.

Wydobycie podupadło jeszcze przed rozpoczęciem w 1740 r. wojen śląskich. Po zajęciu Śląska przez Prusy w 1769 r. wprowadzono nową ordynację górniczą. Od 1780 r. wzrosła eksploatacja rud arsenowych, a w 1797 r. wznowiono wydobycie złota. Niewielki zastój zapanował w czasie wojen napoleońskich. Od połowy XIX w. prace górnicze stawały się jednak coraz mniej opłacalne.

W 1883 r. W. Güttler wykupił wszystkie tereny górnicze. Dzięki zastosowaniu nowych metod odzyskiwania złota polegających na chlorowaniu wyprażonej rudy i wyługowywaniu czystego metalu ze związków chlorkowych, działalność mogła być kontynuowana. Spadkobiercy W. Güttlera poczynili wiele nowych inwestycji. Zastosowano maszynę parową i pompy, dzięki którym wyrobiska mogły zyskać dużo większą głębokość (do 267 m pod poziomem ziemi). W 1920 r. Pole Zachodnie i Pole Góry Krzyżowej połączono sztolnią Gertruda o długości ok. 2 km. Urobek transportowano kolejką elektryczną. Dzięki tym wszystkim inwestycjom w latach 1884–1944 uzyskano 100 tys. ton arszeniku i 2480 kg złota. W 1945 r., kopalnia i huta w nienaruszonym stanie zostały przejęte przez polską administrację. Od tej pory funkcjonowały jako zakład „Przemysł Arsenowy”. W latach 1945–1961 uzyskano 17,5 tys. ton arszeniku i 382 kg złota W 1961 r. prace górnicze zakończono, a w 1962 r. zakład został zamknięty. Jako oficjalny powód podano nieopłacalność produkcji.

W latach 60. i 80. XX w. podejmowano próby udostępnienia kopalni dla ruchu turystycznego. W 1996 r. uruchomiono Podziemną Trasę Turystyczną "Kopalnia Złota". Obecnie można zwiedzać Sztolnię Gertuda, Sztolnię Czarną Górną z jedynym w Polsce podziemnym wodospadem wysokości 8 metrów. Od 2008 r. dla turystów dostępny jest również kolejny odcinek tej sztolni o nazwie Sztolnia Czarna Dolna. W 2017 r., po pięciu latach intensywnych prac, udostępniono dla zwiedzających Sztolnię Ochrową wydrążoną w XVI wieku. Od 2001 r. właścicielką kopalni – atrakcji turystycznej jest Elżbieta Szumska.

Sztolnia Mistrzów  mogła powstać już w XVI w., gdy w Złotym Stoku prowadzono najintensywniejsze prace górnicze. Na pewno nastąpiło to przed XVIII w., gdy na szerszą skalę używano prochu do drążenia wyrobisk. Położona wysoko sztolnia Mistrzów jest wyrobiskiem poszukiwawczo-eksploatacyjnym. Korytarze w południowej-zachodniej części sztolni są wąskie i wykuwane ręcznie, przy pomocy perlika i żelazka, w wypadku skał szczególnie odpornych na reczną obróbkę również dzięki nieceniu ognia. W korytarzach części zachodniej na pewno używano materiałów wybuchowych. W ścianach zachowały się otwory strzałowe. Być może w ten sposób drążono chodniki lub jeśli istniały wcześniej, poszerzano je. Prace te odbywały się w XIX-XX wieku. Poszukiwania prowadzono do lat 50. XX wieku. Na pewno sztolnia była dostępna w okresie międzywojennym, może turystycznie. Znaleziono w niej tzw. medal Hindenburga.  Wylot sztolni został zasypany w XX w., prawdopodobnie przed zamknięciem kopalni w 1962 r. W 2003 r. odkopali go członkowie Speleoklubu Łódzkiego. Obiekt został skartowany. W 2004 r. nurkowie jaskiniowi usuwali zalegające w sztolni i szybach belki i ułamki skał, uniemożliwiające dostanie się do niższego poziomu. Okazało się, że skały w części przyotworowej są na tyle kruche, że grożą zawaleniem, dlatego zdecydowano sie na zasypanie wylotu. W sztolni występują różne gatunki grzybów i okresowo kolonie archeonów. Maksymalna głębokość szybów wynosi 18 m(?).

Opis obiektu

Usytuowanie zabytku:

Sztolnia Mistrzów jest zlokalizowana w obrębie mezoregionu Gór Złotych, na północno-wschodnim stoku góry Mikowa (568 m n.p.m.), w lesie.

Opis stanowiska:

Długość sztolni wynosi ok. 125 m. Badacze wydzielili dwie części. Odcinek zachodni długości ok. 50 m składa się z dwóch korytarzy zbiegających się przy wejściu pod katem 30 stopni. Długość odcinka południowo-zachodniego wynosi ok. 70 m. Chodniki części zachodniej mają wymiary 2,2 x 2,2 m. Łączą się w odległości 15 m od wejścia 6-metrową przebitką i zbiegają się 5 metrów dalej w komorze, która jest nadszybiem szybu wydobywczego o wymiarach 3,5 x 2,5 m i głębokości ok. 18 m (?). Południowo-zachodni odcinek sztolni wyrażnie różni się od odcinka zachodniego. Chodnik ma szerokość od 1-1,5 m i wygładzone ściany. Po prawej stronie chodnika jest widoczna zalana wodą szczelina długości 7 m i szerokości 1,5 m, która prowadzi na niższy poziom sztolni. Za tym odcinkiem chodnika znajduje sie komora, której spąg pokrywa rumosz skalny oderwany ze stropu. Po prawej stronie komory widać kolejną szczelinę wypełnioną wodą, prowadzącą na niższy poziom sztolni. W południowo-zachodniej części komory znajdują się wejścia do dwóch chodników. Lewy chodnik szerokości 1 m i długości 5 m kończy się przodkiem. Na końcu prawego chodnika długości 15 m i szerokości 1 m znajduje się kolejna komora. Badacze przypuszczają, że był to skład materiałów wybuchowych, po którym zachowały się drzwi zamykane na kłódkę i zbutwiałe skrzynki.

Stan i wyniki badań archeologicznych:

W latach 60. XX w. badania inwentaryzacyjno-poszukiwawcze w Górach Złotych prowadził Tadeusz Dziekoński. W 1985 r. w ramach realizacji weryfikacyjno-poszukiwawaczych badań Archeologicznego Zdjęcia Polski J. Reyniak opracował kartę ewidencyjną stanowiska archeologicznego.

W 2003 r. sztolnię odkopali członkowie Speleoklubu Łódzkiego. Obiekt został skartowany. W sztolni i przy jej wylocie nigdy nie prowadzono badań archeologicznych.

Dostepność obiektu dla zwiedzających: zabytek nie jest dostępny. Od zewnątrz można obejrzeć zasypany wylot. Do sztolni najlepiej dojść od strony ul. Górniczej, ok. 300 m pod górę.

Autor noty: oprac. Donata Trenkler, OT NID we Wrocławiu, 06-05-2020