Historia obiektu

Pierwsze wzmianki o górnictwie w okolicach Złotego Stoku pochodzą z roku 1273. Wówczas książę Henryk IV Probus nadał klasztorowi cystersów z Kamieńca Ząbkowickiego przywilej na poszukiwania górnicze w Złotym Stoku.

Niektórzy badacze uważają, że już w okresie od VI do X w. płukano złoto ze złóż wtórnych, a nawet prowadzono prace górnicze. Podobno w trakcie drążenia sztolni Gertruda odkrywano jakieś, bliżej nieznane relikty dawnej działalności górniczej.

Złoty Stok jako osada górnicza wzmiankowany był w 1344 r., gdy Henryk von Haugwitz nadał ją i inne wsie swoim synom Świdrygielle, Ruderowi, Henrykowi i Wacławowi. W 1356 r. książę ziębicki Bolko II odkupił kopalnie od Henryka i Świdrygiełła von Haugwitz.

W XIV–XV w. tereny górnicze należały w większości do książąt ziębickich i klasztoru w Kamieńcu Ząbkowickim. Inwestorami byli także mieszczanie wrocławscy i krakowscy.

W 1480 r. książę ziębicko-ząbkowicki Henryk Starszy, syn króla czeskiego Jerzego z Podiebradu, ogłosił wolność górniczą (Bergfreiheit) dla ziemi kłodzkiej, ząbkowickiej i ziębickiej. Umożliwiało to poszukiwania i eksploatację złóż kruszców wszystkim chętnym. Rozwój górnictwa przyczynił się do nadania Złotemu Stokowi przez księcia Henryka w 1483 r. ordynacji górniczej (prawa miasta górniczego). W 1484 r. powstał w Złotym Stoku urząd górniczy.

W XVI wieku górnictwo i hutnictwo rozwijało się bardzo prężnie. Pojawili się liczni zewnętrzni inwestorzy, np. Fuggerowie, którzy wykupili działki górnicze na górze Haniak. Według Tadeusza Dziekońskiego w złotostockich kopalniach wydobywano 10% europejskiego złota. Najzasobniejsze złoża dość szybko uległy wyczerpaniu. W 1565 r. zawalił się szyb kopalni Goldene Esel. Śmierć poniosło 59 górników. Wyczerpanie złóż i to tragiczne wydarzenie sprawiły, że w ciągu dwóch lat Fuggerowie wycofali się z inwestycji. W 1573 r. komisja cesarska orzekła upadek górnictwa w Złotym Stoku. Eksploatowana wówczas była tylko jedna sztolnia, podczas gdy za czasów Fuggerów działało 45 wyrobisk. Do upadku górnictwa przyczyniła się równiez wojna trzydziestoletnia (1618-1648).

W 1699 r. rozpoczął się nowy etap rozwoju złotostockiego górnictwa. Aptekarz Jan Schärffenberg i Jan Pavens otrzymali koncesję na wydobycie rud arsenowych. Jan Schärffenberg opracował proces odzyskiwania arszeniku z rud. W 1709 r. synowie Schärffenberga uruchomili produkcje arszeniku na skalę przemysłową. Oprócz tego pozyskiwano, niejako ubocznie, złoto, srebro i ołów.

Wydobycie podupadło jeszcze przed rozpoczęciem w 1740 r. wojen śląskich. Po zajęciu Śląska przez Prusy w 1769 r. wprowadzono nową ordynację górniczą. Od 1780 r. wzrosła eksploatacja rud arsenowych, a w 1797 r. wznowiono wydobycie złota. Niewielki zastój zapanował w czasie wojen napoleońskich. Od połowy XIX w. prace górnicze stawały się jednak coraz mniej opłacalne.

W 1883 r. W. Güttler wykupił wszystkie tereny górnicze. Dzięki zastosowaniu nowych metod odzyskiwania złota polegających na chlorowaniu wyprażonej rudy i wyługowywaniu czystego metalu ze związków chlorkowych, działalność mogła być kontynuowana. Spadkobiercy W. Güttlera poczynili wiele nowych inwestycji. Zastosowano maszynę parową i pompy, dzięki którym wyrobiska mogły zyskać dużo większą głębokość (do 267 m pod poziomem ziemi). W 1920 r. Pole Zachodnie i Pole Góry Krzyżowej połączono sztolnią Gertruda o długości ok. 2 km. Urobek transportowano kolejką elektryczną. Dzięki tym wszystkim inwestycjom w latach 1884–1944 uzyskano 100 tys. ton arszeniku i 2480 kg złota.  W 1945 r., kopalnia i huta w nienaruszonym stanie zostały przejęte przez polską administrację. Od tej pory funkcjonowały jako zakład „Przemysł Arsenowy”. W latach 1945–1961 uzyskano 17,5 tys. ton arszeniku i 382 kg złota W 1961 r. prace górnicze zakończono, a w 1962 r. zakład został zamknięty. Jako oficjalny powód podano nieopłacalność produkcji.

W latach 60. i 80. XX w. podejmowano próby udostępnienia kopalni dla ruchu turystycznego. W 1996 r. uruchomiono Podziemną Trasę Turystyczną "Kopalnia Złota". Obecnie można zwiedzać Sztolnię Gertuda, Sztolnię Czarną Górną z jedynym w Polsce podziemnym wodospadem wysokości 8 metrów. Od 2008 r. dla turystów dostępny jest rownież kolejny odcinek tej sztolni o nazwie Sztolnia Czarna Dolna. W 2017 r., po pięciu latach intensywnych prac, udostępniono dla zwiedzających Sztolnię Ochrową wydrążoną w XVI wieku. Od 2001 r. właścicielką kopalni – atrakcji turystycznej jest Elżbieta Szumska.

Pierwsza wzmianka o Sztolni Emanuel pochodzi z dokumentu wydanego w 1506 r., na podstawie którego cystersi z Kamieńca Ząbkowickiego otrzymali od książąt ziębicko-oleśnickich Albrechta i Karola I prawo dziedziczenia sztolni na polu Golden Esel. Z dokumentu wynika, że sztolnia powstała wcześniej jako poszukiwawawcza - Suchenstollen. Potem zmieniła funkcję na odwadniającą. W ww. dokumencie wystąpiła jako Erbstollen - dziedziczna. Nie można wykluczyć, że za zmianą funkcji stał nowy, nadworny górmistrz – starosta górniczy (Bergfhofmeister) Schwajpolt Fiol (wymieniany również jako Schweipolt Veyhell lub Feyle) zatrudniony w Złotym Stoku około 1502 r., który był specjalistą od odwadniania wyrobisk.  W wykazie z 1545 r. omawiana sztolnia występuje jako Tiefestollen – głęboka, na mapie Schiefera z 1769 r. jako Die Tiefe Erb Stollen – głęboka, dziedziczna. Po raz pierwszy nazwę Emanuel zapisano w 1803 r. - Tiefer Emanuel Stollen.

Pierwszy odcinek sztolni długości około 700 m wydrążono w mocno spękanej skale. Szacuje się, że górnicy wykuwali ręcznie około 20 m chodnika w ciągu roku czyli 5 cm dziennie. Posługiwali się wówczas perlikiem, żelazkiem, czasem niecili pod skałą ogień i polewali ją wodą. Około połowy XVI w. górnicy dotarli do szybu Golden Esel.

Z czasem technologia uległa zmianie i postęp prac górniczych był szybszy. Około 1800 r. główny chodnik minął szyb Reden. Około 1804 r. górnicy dotarli do centrum kopalni Reicher Trost. Przez trzy lata prowadzili penetrację złóż drążąc w tym celu krótkie, boczne chodniki.

Szczegółowe informacje na ten temat prac w sztolni w drugiej połowie XIX w. zawarte są w dokumentacji kopalni arszeniku Reicher Trost i Reicher Blick. W tym czasie sztolnia Emanuel służyła do odwadniania i przewietrzania wyrobisk. W 1920 r. funkcje te częściowo przejęła budowana od kilku lat sztolnia Gertruda. Po roku 1945 sztolnia Emanuel nie jest już wymieniana w dokumentach kopalni, co oznacza, że nie pełniła żadnej istotnej funkcji.

Opis obiektu

Usytuowanie zabytku:

Sztolnia Emanuel jest zlokalizowana w obrębie mezoregionu Gór Złotych, na zboczu góry Haniak (535 m n.p.m.), przy ul. Górniczej, wlot na prywatnej działce.

Opis stanowiska:

Sztolnia Emanuel została wykuta na tzw. Polu Zachodnim. Znajdowały sie tam dwa rejony wydobywcze i kopalnie: Golden Esel (Złoty Osioł) i Reicher Trost (Bogate Pocieszenie). Jest to tzw. sztolnia głęboka, położona najniżej, odwadniająca czyli odprowadzająca wodę z górotworu.

Szacuje się, że długość sztolni wynosiła około 1400 m. Pierwsze metry chodnika w XX w. zostały ujęte w betonową obudowę. Za nią znajduje się się tama. Początkowo chodnik prowadzi na południowy wschód. Kilkukrotnie zmienia kierunek, mijając kolejne szyby, chodniki boczne i komory. W jednej z nich widoczne są pozostałości zawalonego szybu Emanuel, w postaci starych cegieł, fragmentów  szyn i żelaznych obejm. Gdzieniegdzie sztolnia posiada kamienną obudowę, na której wyryte są daty jej wykonania i/lub remontu. W końcu chodnik dociera do drożnego szybu Esel, który łaczy sztolnię Emanuel z położoną wyżej sztolnią Górną (Ober Stollen), do której dochodził obecnie zawalony szyb Alte Esel, znany z wypadku w roku 1565, w którym zginęło 59 górników. Chodnik główny dociera do szybu Alte Goldene Esel, w którym widać drewnianą obudowę zsypu z górnego poziomu, a w spągu chodnika tory, którymi transportowano podsadzkę. Dwadzieścia metrów dalej na jednym z ociosów wyryto datę prawdopodobnie 1793, kilkanaście metrów dalej 1795. Są to daty budowy poszczególnych odcinków sztolni. Kilkanaście metrów za ociosem z datą 1795 sztolnia przestaje być drożna. Jest podsadzona (zasypana) prawie do stropu. Wiadomo jednak, że zgodnie zachowanymi planami, podążała do centrum kopalni Reicher Trost i szybu Reden. W tym miejscu rozpoczyna się również pochylnia Wetterschacht, którą można dostać się do sztolni Górnej. Na pochylni widać destrukty drewnianej obudowy.

Dostępny do penetracji odcinek wynosi obecnie około 1000 m, jednak w wielu miejscach chodnik wypełniony jest wodą, zwykle do 1,5 m. Spąg jest zamulony, co utrudnia poruszanie się.

Chodniki wykuwane ręcznie są wąskie i niskie. Na ich ścianach widać charakterystyczne ślady dawnych prac górniczych wykonywanych za pomocą perlika i żelazka, niekiedy z użyciem ognia.

Stan i wyniki badań archeologicznych:

W latach 60. XX w. badania inwentaryzacyjno-poszukiwawcze w Górach Złotych prowadził Tadeusz Dziekoński. W 1985 r. w ramach realizacji weryfikacyjno-poszukiwawaczych badañ Archeologicznego Zdjęcia Polski J. Reyniak opracował kartę ewidencyjną stanowiska archeologicznego. W 2012 r. Sztolnię Emanuel penetrowali Krzysztof Krzyżanowski, Dariusz Wójcik i Marek Furmankiewicz. Badacze przeprowadzili również kwerendę archiwalną.

Dostepność obiektu dla zwiedzających: zabytek nie jest dostępny dla zwiedzających. Wlot znajduje się na prywatnej działce. Wewnątrz zamulony spąg chodnika i stosunkowo wysoki poziom wody.

Autor noty: oprac. Donata Trenkler, OT NID we Wrocławiu, 21-04-2020