Historia obiektu

Wzgórze zamkowe położone na pd.-wsch. od miasta lokacyjnego o starej, sięgającej wczesnego średniowiecza metryce osadniczej oraz o dużym znaczeniu militarno-obronnym. Podczas badań archeologicznych przeprowadzonych w latach 1975, 1984 oraz 2008 pod lubaczowskim wzgórzem zamkowym oraz na przygródku zarejestrowano równolegle ułożone bale drewniane świadczące o funkcjonowaniu systemu stabilizacji gruntu, co jest jednoznacznym potwierdzeniem posadowienia grodu na bagnach. Zarówno sam gród, jak i późniejszy zamek wzniesiony na sztucznym wzgórzu zwanym okopem położone były w trudno dostępnym terenie, w widłach rzek Lubaczówka (Hedwisznia) i Istnieje także domniemanie, że lubaczowski gród mógł wchodzić w skład tzw. Grodów Czerwieńskich. Miasto Lubaczów zostało wymienione po raz pierwszy w 1214 r. w Kronice Halicko-Wołyńskiej jako część struktury administracyjnej okręgu (tzw. wołości) należącego do ziemi przemyskiej, pozostającej we władaniu Rurykowiczów, a w 1376 r. otrzymało nadanie prawa niemieckiego. Była to pierwsza lokacja na terenie ziemi bełskiej. W 1462 r. Lubaczów wraz z ziemią bełską został włączony w granice Królestwa Polskiego. Losy najwcześniejszego zamku nie zostały dotąd rozpoznane. Nie ma pewności, czy budowę zamku na lubaczowskim wzgórzu można wiązać z inicjatywą kazimierzowską. Raczej było to ufortyfikowanie i rozbudowa istniejącego już grodu, który w kronice Janka z Czarnkowa został określony jako zamek lubaczowski (castrum Lubaczow). W świetle obecnego stanu wiedzy należy przypuszczać, że podjęte działania fortyfikacyjne wykonano przy użyciu zarówno drewna, jak i techniką murowania.  Chronologię najstarszego odkrytego fragmentu muru ustalono na poł. XV w.  Znajduje się on w pd. części wzgórza. Historyczny wygląd zabudowy wzgórza zamkowego w Lubaczowie możemy zrekonstruować dzięki zachowanym inwentarzom ziemskim. Najstarszy, dość szczegółowy opis dóbr lubaczowskich pochodzi z 1534 r. Ten i kolejne inwentarze pokazują stan lubaczowskiej fortalicji, ukazując początkowo luźno ustawione zabudowania na wzgórzu. We wspomnianym inwentarzu  sporządzonym w 1534 r. zamek opisany jest jako po części murowany, po części drewniany. Najpewniej w 2. poł. XVI w. założenie przybrało zamknięty, czworoboczny kształt. W okresie XVI-XVII w. warownia, będąca wówczas siedzibą starostów lubaczowskich, składająca się z zamku górnego i przygródka, otoczona była fosą wypełnioną wodą i posiadała dwie linie ziemnych wałów ze stojącymi na nich drewnianymi parkanami. Na wzgórzu stał podpiwniczony drewniany budynek dworu tzw. dom wielki kryty dachem gontowym, który służył do celów mieszkalnych i gospodarczych (kuchnia, spiżarnia). Obok niego znajdowały się drewniane budynki gospodarcze. Za parkanem, na terenie przygródka, stał drewniany browar oraz dwa inne budynki, które w latach 50. XVI w. zostały rozebrane, a na ich miejscu stanął dom podstarościego. Teren przygródka chroniony był wałem z parkanem oraz budynkiem bramnym i trzema drewnianymi basztami. W 3. ćw. XVIII w. na wzgórzu zamkowym wystawiono nową siedzibę mieszkalną oraz murowane budynki oficyny i kuchni zamkowej, a na pd. od zamku górnego położony był czterokwaterowy ogród z prostopadle przebiegającymi ścieżkami. Wspomniany wyżej parterowy dwór zbudowany został z cegły na planie wydłużonego prostokąta i nakryty był mansardowym dachem wykonanym z gontu. Budynek oficyny, również parterowy, na rzucie litery „L” przekryto dwuspadowym dachem. W 1818 r. w wyniku sprzedaży lubaczowskich dóbr kameralnych przez rząd austriacki zamek zakupił Karol hr. Pawłowski. W latach 50. XIX w., gdy Lubaczów znajdował się w ręku Antoniego Brennera, we wsch. części parku istniała przebiegająca łukowato fosa wypełniona wodą, która łączyła dwa stawy usytuowane na pd. i pn. od dziedzińca zamkowego, w środku którego znajdował się objezdny gazon. Ten stan doskonale ilustruje plan katastralny z roku 1854. W 1876 r. wzgórze zamkowe przeszło w ręce rodziny hrabiów Gołuchowskich, którzy pozostali jego ostatnimi właścicielami. W 1911 r. ze względu na pękające mury budynku dworu Adam hr. Gołuchowski zdecydował się na jego rozbiórkę. W okresie I wojny światowej w budynku oficyny, w stajniach i w spichlerzu utworzono szpital dla rannych żołnierzy. Kilka lat po zakończeniu II wojny światowej, w 1949 r., rozebrany został budynek oficyny, będący ostatnim elementem historycznej zabudowy wzgórza zamkowego.

Opis obiektu

Wzgórze zamkowe i otaczający je park położone są w pd.-wsch. części Lubaczowa. Teren ten ograniczony jest od zach. ul. Jana III Sobieskiego, od strony pn. korytem rzeki Lubaczówki, od wsch. sięga kilkadziesiąt metrów poza wał ziemny, a od pd. dochodzi do niewielkiego potoku biegnącego starorzeczem Lubaczówki. Reliktem dawnego założenia obronnego jest kopiec w formie ściętego stożka, który został usypany z piasku i gliny. Łagodnie opadające stoki wzgórza zamkowego porośnięte są obecnie trawą, krzewami i drzewami. Najstarszym zachowanym elementem  dawnego zamku jest pochodzący z XV w. mur znajdujący się od strony pd. Na szczycie wzgórza oraz u jego podnóża od str. pn.-zach. zachowały się sklepione kamienno-ceglane piwnice. Na wzgórzu  można dostrzec obrys przyziemia dworu i oficyny oraz kamienny mur biegnący przez pd. stok wzgórza. Pozostałością po oficynie są także fragmenty jej przypór.

Dostępność obiektu dla zwiedzających. Dostęp nieograniczony w godzinach otwarcia parku.

Autor noty: Joanna Dzik, OT NID w Rzeszowie, dr Andrzej Gliwa, OT NID w Rzeszowie, 16.08.2024 r.