Historia

Cmentarz rzymskokatolicki w Lelowie, zwany starym, został otwarty około 1831 roku i przez ponad sto lat pełnił funkcję jedynej czynnej nekropolii parafii św. Marcina. Był to drugi w historii miasta cmentarz katolicki, powstały w związku z zamknięciem cmentarza wokół średniowiecznej fary miejskiej. 

Cmentarz ulokowany został poza granicami historycznego układu urbanistycznego Lelowa, na miejscu rozebranego w 1804 roku zamku, wzniesionego w pierwotnej formie około 1246 roku przez księcia Konrada Mazowieckiego i rozbudowanego w latach 40. XIV wieku przez króla Kazimierza Wielkiego, będącego do końca XVIII wieku siedzibą starostów i burgrabiów lelowskich. Cmentarz jest miejscem pochówku parafian lelowskich, w tym wielu zasłużonych mieszkańców Lelowa i okolic – właścicieli majątków w Białej Wielkiej, Turzynie i Mełchowie (m.in. Zwierkowskich, Schützów), powstańców styczniowych oraz żołnierzy polskich poległych we wrześniu 1939 roku.

Opis

Cmentarz położony jest na północ od historycznego miasta i dawnych murów miejskich, przy ul. Zamkowej, w miejscu średniowiecznego zamku królewskiego. Rozlokowany jest na wzgórzu kryjącym relikty XIII- i XIV-wiecznego zamku, otoczonym od północny i zachodu rozlewiskami rzeki Białki i zielenią łęgową. Samo wzgórze, sztucznie wyprofilowane do rzutu prostokątnego w okresie budowy zamku, cechuje się znacznym wyniesieniem ponad otaczający teren oraz wysokimi, niedostępnymi skarpami. Cmentarz wyodrębniony jest kamiennym ogrodzeniem wyłącznie od strony miasta, wzniesionym poniżej wzgórza, wzdłuż ul. Klasztornej.

Oś kompozycyjną i komunikacyjną cmentarza stanowi jedyna aleja, prowadząca od bramy wejściowej w kierunku północnym. Po jej obu stronach, zarówno na wzgórzu, na jego południowym, zniwelowanym stoku i u jego podnóża, rozmieszczone są nagrobki oraz starodrzew. Najstarsze nagrobki, datowane na 1841 rok (Józefa Zwierkowskiego oraz Teodozji z Wolakowskich Wiśniewskiej), znajdują się w środkowej części wzgórza, w pobliżu alei. W północno-wschodniej części nekropolii mieści się nieregularna kwatera z grobami rodzin właścicieli majątków w pobliskiej Białej Wielkiej, Turzynie i Mełchowie, datowanymi na pierwszą ćwierć XX wieku. W środkowej i północnej części wzgórza zlokalizowane są groby poległych powstańców styczniowych oraz żołnierzy polskich poległych w Lelowie we wrześniu 1939 roku. Na cmentarzu znajdują się ponadto przykłady cennych pod względem artystycznym i historycznym nagrobków oraz krzyży. Dopełnienie cmentarza stanowi bogaty drzewostan, w tym lipy, kasztanowce, jesiony, klony i wiązy.

Oprac. Agnieszka Olczyk, OT NID w Katowicach, 07.2025 r.

Bibliografia:

• Białowąs A., Nowak M., 800 lat Lelowa, Lelów 2012
• Wiśniewski J., Historyczny opis miast, kościołów, zabytków i pamiątek w powiecie włoszczowskim, Marjówka Opoczyńska 1932, s. 145-164 
• Karta ewidencyjna cmentarza. Cmentarz stary parafialny  [w Lelowie], opr. J. Koj, 1985, Archiwum NID