Historia

Karol Wilhelm Scheibler, a później jego spadkobiercy, należeli do największych producentów tkanin bawełnianych działających w Łodzi od lat 50. XIX wieku do 1939 roku. Przedsiębiorstwo prywatne Karola Scheiblera w latach 80. XIX wieku przekształciło się w Spółkę Akcyjną, a w latach 20. XX wieku połączyło z fabryką Ludwika Grohmana. Po II wojnie światowej, do końca swej działalności w 2004 roku, Zjednoczone Zakłady K. Scheiblera i L. Grohmana funkcjonowały pod wieloma nazwami, ostatecznie jako Łódzkie Zakłady Przemysłu Bawełnianego im. Obrońców Pokoju „UNIONTEX”. 

Karol Scheibler – niemiecki fabrykant – zbudował ogromne przedsiębiorstwo włókiennicze w południowej części Łodzi, na obszarze Nowej Dzielnicy i na terenie tzw. posiadeł wodno-fabrycznych położnych wzdłuż rzeki Jasień. Składało się ono z pięciu zespołów. Zakłady były albo wielowydziałowe łączące przędzalnię, tkalnię, farbiarnię lub specjalistyczne, w których odbywał się jeden z etapów produkcji. Magazyn produktów gotowych wzniesiono w 1887 roku, na terenie wykończalni tkanin, utworzonej w latach 70. XIX wieku przy ul. W. Tymienieckiego. W zespole tym oprócz niezbędnego systemu napędowego – kotłowni i maszynowni - znajdowały się m.in. bielniki, farbiarnie, drukarnie tkanin, drapalnie. Do zespołu doprowadzona została bocznica kolejowa, którą połączone zostały wszystkie zespoły fabryczne Scheiblera. 

Magazyn powstał jako drugi, obok niemal bliźniaczego obiektu już istniejącego, pełniącego tą samą funkcję. Zbudowano go zgodnie z projektem inż. arch. Hilarego Majewskiego, jako dwupiętrowy budynek, na planie prostokąta, na osi północ-południe w zachodniej części zespołu fabrycznego. Wzniesiony został w stylu architektury utylitarnej, uzupełnionej skromną dekoracją w formie ramowych podziałów elewacji zewnętrznych, gzymsem i fryzem wspornikowym. Charakterystyczne jest też zwieńczenie okien łukiem pełnym z opaską ceglaną, stanowiące architektoniczne odwołanie do niemieckiego stylu arkadowego – rundbogenstil – nawiązującego do architektury bizantyjskiej, romańskiej i renesansowej. Ten sposób kształtowania zabudowy fabrycznej w Łodzi charakterystyczny jest dla obiektów z lat 70. i 80. XIX wieku.

Wnętrze budynku, na każdej z kondygnacji podzielone było rzędem słupów na dwie nawy. W trakcie użytkowania do lat 40. XX wieku, w budynku dokonano niewielu drobnych przekształceń. Wewnętrznym korytarzem podzielono go na część północną i południową. Przemurowane zostały niektóre otwory. Po II wojnie światowej ceglane elewacje zostały pomalowane z odtworzeniem cegieł ze spoinowaniem, zamontowano metalową klatkę schodową i wydzielono wewnętrzną sień. Od 2001 roku opuszczony magazyn stał się siedzibą festiwali artystycznych m.in. Foto festiwalu w 2001 roku i pierwszych Łódzkich Biennale w 2004 roku. Po powstaniu Fabryki Sztuki, w latach 2012-2014, magazyn został poddany gruntownej konserwacji. Na parterze wprowadzone nowe podziały za pomocą pełnych ścian. Pomieszczenia górnych pięter pozostały jednoprzestrzenne. 

Za wzorową adaptację i konserwację obiektu właściciele uzyskali nagrody w konkursie Fundacja Ulicy Piotrkowskiej za "Najlepsze Wnętrze Roku 2013/2014", a także w konkursie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Generalnego Konserwatora Zabytków - Zabytek Zadbany w 2015 roku jury przyznało nagrodę za staranną konserwację zachowanej substancji zabytkowej i harmonijne połączenie z elementami współczesnymi.

Opis

Magazyn znajduje się w południowej części miasta, w zespole fabrycznym przy ul. Tymienieckiego 3, w pobliżu ul. Piotrkowskiej. Jest to obiekt trójkondygnacyjny, niepodpiwniczony. Wzniesiony został na planie wydłużonego prostokąta, na osi północ-południe. Elewacja dłuższa ma 12 osi, krótsza trzy osie. Otwory drzwiowe i okienne są prostokątne zamknięte łukiem pełnym. Elewacje zewnętrzne wykonane są z cegły ceramicznej, pełnej, są nietynkowane. Artykulację ścian zewnętrznych stanowią lizeny (pionowe, wąskie słupy) oraz gzyms podokapowy, uskokowy, na wspornikach kostkowych. Ściany szczytowe zwieńczone są attykami z dekoracją w formie wydłużonych, wąskich płycin. Dodatkowe elementy dekoracyjne stanowią kostkowe zwieńczenia płycin, opaski ceglane nad otworami okiennymi i drzwiowymi, wąskie ceglane parapety pod otworami okiennymi, a także fabryczne, wielokwaterowe okna.

Ściany wewnętrzne budynku są tynkowane, gładkie, bez podziałów. Stropy nad kondygnacjami są ceglane, odcinkowe, typu Kleina, wsparte na belkach stalowych podpartych rzędem słupów żeliwnych. Przy południowej ścianie znajduje się klatka schodowa ze schodami dwubiegowymi, stalowymi ze stopniami z płyt metalowych. Podczas adaptacji budynku zadbano o zachowanie oryginalnego układu i wystroju pomieszczeń. Na drugiej i trzeciej kondygnacji zachowane są jednoprzestrzenne, dwunawowe hale z rzędem żeliwnych słupów. Renowacji poddano też deskowe podłogi lub podłogi z płyt żeliwnych, ryflowanych, a także stalowe, fabryczne drzwi i żeliwne ramy okien. Budynek ten oraz sąsiadujący z nim od wschodu podobny magazyn połączone zostały poprzez szklaną zabudowę dziedzińca znajdującego się między budynkami.

Obiekt dostępny. Godziny otwarcia: od poniedziałku do piątku, od 9.00 do 16.00 lub podczas imprez organizowanych na miejscu. Informacje szczegółowe można znaleźć na stronie: http://www.fabrykasztuki.org

Oprac. Agnieszka Lorenc-Karczewska, NID Oddział Terenowy w Łodzi, 28.05.2025 r. 

Bibliografia

• Bartczak M., Scheiblerowie, Łódź 1999. 
• Popławska I., Architektura przemysłowa Łodzi w XIX wieku, Łódź 1970. 
• Popławska I., Dawne fabryki Łodzi, Łódź 1974.
• Puś W., Pytlas S., Dzieje łódzkich Zakładów Przemysłu Bawełnianego im. Obrońców Pokoju „Uniontex” (d. Zjednoczonych Zakładów K. Scheibler i L. Grohmana) w latach 1827-1977, Warszawa-Łódź 1979.
• Pytlas S., Łódzka burżuazja przemysłowa w latach l864-1914. Łódź 1994. 
• Pytlas S., Powstanie i początki działalności zakładu przemysłu bawełnianego Karola Scheiblera w Łodzi, Zeszyty Naukowe UŁ, z. 111, Łódź 1975.
• Stefański K., Legenda Hilarego Majewskiego, Tygiel Kultury nr 3, Łódź 1997.
• Stefański K., Jak zbudowano przemysłową Łódź, Łódź 2001. 
• Szelągowska E., Magazyn tkanin gotowych w zespole wykończalni K.W. Scheiblera, Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, MKZ Łódź 2003.

(red. MJ)