Historia obiektu

Tak jak w przypadku wielu ośrodków miejskich położonych na Rusi Czerwonej i we wsch. części Małopolski po klęsce bukowińskiej armii królewskiej Jana Olbrachta i szlacheckiego pospolitego ruszenia jesienią 1497 r. i następującej po niej fali najazdów turecko-tatarskich z przeł. XV i XVI w. Przeworsk otrzymał nowe umocnienia obronne chroniące go przed tym wzrastającym zagrożeniem militarnym. Te nowe obwarowania miejskie wzniesione z inicjatywy właściciela miasta Spytka z Jarosławia zastąpiły pierwotny ziemno-drewniany obwód obronny stworzony zapewne już po lokacji miasta na prawie magdeburskim w 1394 r. W okresie od końca XV w. i w ciągu pierwszych dwóch dekad XVI stulecia w mieście będącym wówczas znacznym ośrodkiem miejskim ziemi przemyskiej i siedzibą sądu ziemskiego wzniesiono pełny obwód obronny w formie owalu na osi podłużnej wsch.-zach. Fortyfikacje miejskie złożone były z murów obronnych, pięciu murowanych i drewnianych baszt oraz trzech bram miejskich, które obsadzane były przez członków cechów rzemieślniczych. W ten nowy system obronny zostały włączone klasztor Kanoników Regularnych Stróżów Grobu Jerozolimskiego zwanych Bożogrobcami (obecnie kościół parafialny pełniący funkcję bazyliki kolegiackiej pw. Ducha Świętego) i zespół kościoła i klasztoru OO. Bernardynów. Świątynie te z racji ich usytuowania w miejscach o dużych walorach obronnych położonych na przeciwległych krańcach miasta lokacyjnego zaczęły pełnić rolę newralgicznych zworników, które spajały cały system obronny miasta, zamykając jednocześnie układ urbanistyczny Przeworska na osi wsch.-zach. Aby przyspieszyć proces modernizacji istniejącego w mieście systemu obronnego król Zygmunt I wydał w 1508 r. specjalny przywilej zwalniający Przeworsk od uiszczania podatku czopowego na rzecz skarbu koronnego. Kilkanaście lat później w 1522 r. trwający wciąż proces budowy fortyfikacji miejskich i zwiększenia ich potencjału obronnego w rejonie klasztoru i kościoła OO. Bernardynów wspomógł sam papież Klemens VII, który specjalną bullą nadał miejscowym zakonnikom prawo do przeznaczenia środków pieniężnych uzyskanych z jałmużny na zakup nie tylko broni palnej, lecz  także amunicji w postaci prochu i kul oraz udzielił odpustów tym wszystkim, którzy zaangażowani byli w budowę obwarowań. W efekcie prac modernizacyjnych systemu obronnego Przeworska podjętych na przeł. XV i XVI w. powstał w mieście pełny obwód murów obronnych rozpięty między kompleksem kościoła i klasztoru OO. Bernardynów, a świątynią należącą do Bożogrobców z trzema murowanymi bramami zwanymi Łańcucką, Węgierską (Kańczucką) i Jarosławską oraz pięcioma basztami. W pn. części miasta linia murów obronnych przebiegała wzdłuż obecnych ulic Kazimierzowskiej i Jana Kilińskiego, a w pd. części biegła wzdłuż ulic Wałowej, Wąskiej, Tkackiej i Św. Jana, które wzmocnione były dodatkowo wałami ziemnymi, skarpami i fosami. W latach 1643-1646 przeprowadzono modernizację systemu obronnego Przeworska pod kierunkiem wybitnego architekta Krzysztofa Mieroszewskiego, wznosząc w części wsch. miasta jedną murowaną basztę. Mury obronne wraz z bramami i basztami były konserwowane i utrzymywane w dobrym stanie jeszcze w 3. ćw. XVII stulecia. Później, szczególnie od 1. ćw. XVIII w. rozpoczął się szybki proces degradacji obwarowań, na co – obok przemian obejmujących rozwój technologii militarnych i zmian w prowadzeniu działań wojennych – duży wpływ miał też kryzys gospodarczy i regres ekonomiczny miasta oraz całkowite po 1699 r. wygaśnięcie zagrożenia militarnego ze strony ord tatarskich. W tych warunkach obwarowania miejskie były stopniowo rozbierane przez mieszczan, a proces ich niwelacji i degradacji został przyspieszony po I rozbiorze Rzeczypospolitej, już w okresie rządów austriackich, kiedy doszło do modernizacji głównych szlaków komunikacyjnych na terenie Galicji. Fragment dawnych murów obronnych istniejący przy ul. Kazimierzowskiej został rozebrany pod koniec 1939 r. z polecenia niemieckich władz okupacyjnych. W latach 1959-1960 przeprowadzono prace konserwatorskie fortyfikacji otaczających kościół parafialny pw. Ducha Świętego, a w latach 1960-1961 renowację istniejących odcinków kurtyn przy ul. Tkackiej i Kilińskiego.

Opis obiektu

Dawne mury miejskie w Przeworsku funkcjonujące niegdyś jako zespół obwarowań między kościołem OO. Bernardynów i kościołem OO. Bożogrobców zachowały się do chwili obecnej tylko fragmentarycznie. Relikty tych fortyfikacji przetrwały w postaci nie powiązanych ze sobą odcinków murów obronnych. Najlepiej zachowanym obecnie fragmentem jest mur obronny usytuowany na skarpie przy zespole kościoła i klasztoru OO. Bernardynów we wsch. części miasta lokacyjnego w rejonie ul. Kilińskiego oraz nieco krótszy odcinek istniejący przy bazylice kolegiackiej pw. Ducha Świętego w zach. części Przeworska. Istniejące obecnie przy ul. Gimnazjalnej (na odcinku między ul. Tatarską a ul. Polną) od strony pn.-wsch. mury o długości ok. 80 m i wysokości 4-4,2 m wzniesione zostały z cegły. W górnej części posiadają charakterystyczne rozglifione od wewnątrz otwory strzelnicze i nakryte są dwuspadowym daszkiem. Od strony wewnętrznej muru pod strzelnicami zachował się gzyms z pozostałościami odsadzki, która służyła jako podstawa dla ganków przeznaczonych dla obrońców uzbrojonych w broń palną. Przy dawnym kościele Bożogrobców na odcinku do starej furty klasztornej zachował się odcinek ceglanych murów obronnych o wysokości ok. 5 m z charakterystycznym krenelażem i umieszczonymi w nim otworami strzelniczymi. Podobnie jak w przypadku muru obronnego przy kościele OO. Bernardynów pod strzelnicami występuje gzyms stanowiący podstawę dla ganku. Między partią krenelażu i gzymsem znajdują się małe prostokątne otwory strzelnicze przeznaczone dla obrońców korzystających z ręcznej broni palnej. Przebiegający dalej odcinek murów ciągnący się do dzwonnicy pozbawiony jest krenelażu; posiada wzmocnienie w postaci trzech szkarp. Ostatnim odcinkiem murów obronnych jest w tym rejonie ceglany mur przebiegający od dzwonnicy do ul. Piłsudskiego. Niewielkie pozostałości murów miejskich przetrwały również w pd. części obwodu obronnego miasta w rejonie ulic: Wąskiej, Tkackiej, Św. Jana i Kąty.

Dostępność obiektu. Zabytek dostępny

Autor noty: oprac. dr Andrzej Gliwa, OT NID w Rzeszowie, 11.07.2024 r.