Historia

Bastion VII, jeden z siedmiu bastionów w linii fortyfikacji Twierdzy Zamość, pochodzi z tzw. fazy „morandowskiej” (1596-1600), co należy rozumieć, że zaprojektował go pracujący dla Jana Zamoyskiego, włoski architekt Bernardo Morando. Obiekt został zbudowany w pierwszej grupie bastionów zamojskich, wraz z bastionami I, V i VI, ze względu na położenie na terenie pozbawionym zasadniczo naturalnych cech obronnych. Budowa bastionu VII została ukończona jeszcze za życia Moranda. W pierwotnej formie bastion posiadał mur oporowy bez wałów ziemnych, zaokrąglone orylony (ochrona przed ostrzałem ukośnym), działobitnie w cofniętych barkach bastionowych (po dwie w każdym barku), natomiast w centralnej części płaszczyzny (plateau) bastionu stał budynek kryty dwuspadowym dachem. Andrea dell’Aqua, architekt działający w Zamościu w 1 połowie XVII wieku, rozbudował bastion VII. Prace polegały na podwyższeniu murów w celu wykonania nasypu ziemnego, rozebraniu budynku w płaszczyźnie wewnętrznej bastionu i zwiększeniu liczby stanowisk artylerii do pięciu, orylony uzyskały formę prostokątów. Kolejne zmiany miały miejsce w latach 1687-94 według projektu Jana M. Linka. Wówczas bastion VII został wzbogacony o kojec w fosie, w pobliżu szpicy bastionu. W latach 1809-1813 w szyi bastionu powstał ziemny nadszaniec z poterną na osi i z trzema działobitniami na płaszczyźnie bastionu, również poterny w barkach bastionu. Wzdłuż kurtyn powstała także droga wałowa. Zasadnicza przeobrażenia obiektu miały miejsce w latach 1818-1828, w trakcie generalnej modernizacji twierdzy, prowadzonej przez Korpus Inżynierów Wojskowych Królestwa Polskiego pod kierunkiem gen. Jana Mallet-Malletskiego. Wówczas bastion uzyskał całkowicie zabudowane i skazamatowane barki: zbudowano kazamaty południową i północną. Powstała również galeria strzelnicza. W kazamacie północnej po 1821 roku mieściła się piekarnia wojskowa, natomiast w południowej – koszary wojskowe. W latach 1825-30 ziemny nadszaniec został zastąpiony obiektem murowanym z 17 stanowiskami artyleryjskimi. Po kasacie twierdzy w 1866 roku przez rząd carskiej Rosji, bastion VII częściowo zburzono. Ocalały obie kazamaty, w północnej po 1944 roku mieścił się magazyn GS, natomiast w południowej pod koniec XIX wieku sala teatralna, w latach 50-70 XX wieku – magazyny spółdzielni ogrodniczej, natomiast na plateau bastionu od latach 60. XX wieku do 1975 roku – baza POM. Bastion VII został zrekonstruowany w całości w latach 1977-1984 i odtworzony w postaci nadanej przez gen. Jana Mallet-Malletskiego. W 1986 roku otwarto Trasę Turystyczną Bastionu VII. Obiekt został zrewitalizowany w latach 2007-09 w ramach projektu "Konserwacja, renowacja i adaptacja na cele kultury zespołu fortyfikacji Starego Miasta w Zamościu. Etap I". Zakres prac obejmował: remonty nadszańca oraz płaszczyzny bastionu i fosy, renowację murów obronnych i kurtyny, modernizację galerii strzelniczych i kazamat oraz organizację Muzeum Rozwoju Fortyfikacji. Obecnie zabytek służy celom kulturalnym i handlowym.

Opis

Najpotężniejszy z siedmiu bastionów, bastion VII, jest położony we wschodniej części głównej linii fortyfikacji Twierdzy Zamość. Wejście na jego teren prowadzi od zachodu przez nadszaniec usytuowany przy ul. Waleriana Łukasińskiego 2. Od strony wschodniej znajdują się tereny zielone, na których zachowała się fosa z odsłoniętymi i częściowo zrekonstruowanymi reliktami kojca tzw. linkowskiego.

Bastion VII to dzieło obronne murowano-ziemne, założone na planie pięcioboku, do wnętrza twierdzy otwarte szyją, funkcjonalnie związane z kurtynami VI-VII i I-VII oraz Bramą Lwowską Starą. Boki czoła bastionu mają 71 i 77 metrów długości i zbiegają się pod kątem 97˚. Od zewnątrz są oblicowane cegłą, z 37 wąskimi, pionowymi otworami strzelniczymi na jednej linii, wałkiem działowym i ukośnym parapetem. W szpicy bastionu umieszczony był dawniej kartusz herbowy Tomasza Zamoyskiego – obecnie wmurowany w schody ratusza. Płaszczyzna (plateau) wewnętrzna bastionu wznosi się równomiernie od jego szyi w kierunku narożnika i całego przedpiersia. W szyi bastionu stoi murowany nadszaniec, oddzielony od plateau fosą wewnętrzną z murowaną skarpą. Wzdłuż zewnętrznych murów bastionu, wewnątrz jego czoła oraz orylonów, biegnie galeria strzelnicza. Jest to zbudowany z cegły wąski korytarz ze stanowiskami strzelniczymi dla ręcznej broni palnej, przy czym każde ze stanowisk oddziela ceglana ścianka z otwartym półkolistym przejściem. W cofniętych barkach bastionowych są usytuowane kazamaty północna i południowa. Obie kazamaty to pomieszczenia forteczne podziemne, zamknięte, jednoprzestrzenne i jednokondygnacyjne, zbudowane z cegły, założone na planie prostokąta, przykryte sklepieniem kolebkowym. Każda z kazamat posiada po dwa otwory wyprowadzone na zewnątrz twierdzy, służące do ostrzału artyleryjskiego. Są to głębokie przepusty, zamknięte półkoliście, podkreślone ceglaną opaską. Wyróżnia się dużymi rozmiarami kazamata południowa, natomiast przy kazamacie północnej znajduje się drugie skazamatowane pomieszczenie, stanowiące niejako jej przedłużenie w kierunku wnętrza bastionu. Galeria strzelnicza oraz kazamaty są ze sobą połączone systemem korytarzy i pochylni. Wyjście z galerii na teren plateau bastionu znajduje się w północno-wschodniej części jego czoła.

Zabytek dostępny z zewnątrz. Wejście do kazamat i galerii strzelniczej odbywa się z przewodnikiem w ramach zwiedzania Trasy Turystycznej Bastionu VII. Teren nadszańca i płaszczyzny (pateau) bastionu są dostępne w godzinach otwarcia Muzeum Rozwoju Fortyfikacji i stoisk handlowych.

Oprac. Ewa Prusicka, OT NID w Lublinie, 10-04-2025 r.