Historia 

Nadszaniec, inaczej kawaliera (z franc. cavalier) lub działobitnia, stanowi integralną część bastionu VII, jednego z siedmiu bastionów w linii fortyfikacji Twierdzy Zamość. Budowa bastionu miała miejsce jeszcze pod koniec XVI wieku, natomiast budowa nadszańca dopiero w 1 połowie XIX wieku, w ramach wielkiej modernizacji twierdzy według projektu gen. Jana Mallet-Malletskiego, której celem było wzmocnienie jej obronności. Najpierw, w latach 1809-1813, w szyi bastionu powstał ziemny nadszaniec z poterną na osi. W 1825 roku rozpoczęto budowę murowanej działobitni, która dysponując trzema liniami ognia działowego, umieszczonymi jedna nad drugą, pozwalała na intensywną, prostopadłą obronę przedpola wzdłuż osi bastionu. Prace budowlane ukończono w 1827 roku. Nad wejściem do nadszańca zachował się ślad po rosyjskim napisie: „Założony w 1825 r.” oraz wykuty w bocznej elewacji (od strony Bramy Lwowskiej Starej) polski napis: „Kierowali budową Engbricht kapitan i Rossmann porucznik”.

Obiekt został doskonale przygotowany do wyznaczonej mu funkcji: w jego pomieszczeniach zamkniętych znajdowało się 46 stanowisk ognia piechoty i 17 strzelnic artyleryjskich (w tym 16 stanowisk i 8 strzelnic tzw. ostatniej szansy). Na plateau budynku (w trzeciej linii ognia) pomieścić można było 12-15 dział i 20-25 piechurów. Ogółem załogę działobitni stanowiło 150 artylerzystów i 50-60 piechurów. Nadszaniec pełnił również funkcje koszarowe. W 1828 roku kwaterowało w nim 380 żołnierzy. Tylko ten nadszaniec uczestniczył w działaniach wojennych w czasie powstania listopadowego w 1831 roku. Po kasacie twierdzy w 1866 r. przez rząd carskiej Rosji, nadszaniec pełnił funkcję wyłącznie koszar kozackich. W 2 połowie XIX w. był kilkakrotnie remontowany. W czasie I wojny światowej mieściło się w nim więzienie, natomiast w okresie międzywojennym – koszary 3 Pułku Artylerii Lekkiej (od 1928 roku im. Waleriana Łukasińskiego). Po 1935 roku budynek był remontowany. W 1939 roku zniszczony został dach wskutek pożaru wywołanego bombą lotniczą.

Podczas okupacji hitlerowskiej pełnił funkcję magazynu, a w 1944 roku ponownie uległ częściowemu zniszczeniu pożarem. Po roku 1944 mieściły się w nim magazyny GS i MHD, sklep, skup surowców wtórnych oraz baza PKZ. W trakcie remontu w latach 1969-70 m.in. rozebrano kominy i zostało przywrócone pokrycie nasypem ziemnym. W początkach lat 90. nadszaniec przeszedł gruntowy remont adaptacyjny wnętrz, które w 1996 roku przeznaczono na cele handlowe. Obiekt został zrewitalizowany w latach 2007-09 w ramach projektu "Konserwacja, renowacja i adaptacja na cele kultury zespołu fortyfikacji Starego Miasta w Zamościu. Etap I". Zakres prac obejmował: remont budynku oraz organizację w nim Muzeum Rozwoju Fortyfikacji. Obecnie zabytek służy celom kulturalnym i handlowym.                                                                                                      

Opis 

Nadszaniec jest usytuowany we wschodniej części głównej linii fortyfikacji Twierdzy Zamość, w szyi bastionu VII (z niewielkim skrętem względem jego osi w kierunku wschodnim). Od plateau bastionu jest oddzielony fosą wewnętrzną z murowaną skarpą. Od północy i od południa przylegają do nadszańca zrekonstruowane kurtyny bastionów VI-VII oraz VII-I. Wejście do obiektu od strony miasta znajduje się przy ul. Waleriana Łukasińskiego 2. Jest to dzieło obronne zbudowane z czerwonej cegły na zaprawie wapiennej. Elementy dekoracji architektonicznej (obramienia otworów, arkady, naroża, gzymsy) a także rzygacze, wykonano z piaskowca. Obiekt został założony na rzucie złożonym, sześciobocznym, symetrycznym, o elewacji wschodniej łukowato wklęsłej i załamanych elewacjach szczytowych. Wymiary nadszańca wynoszą: długość fasady 94 m, wysokość od strony miasta 11,5 m, od strony plateau bastionu 7,13 m. Obiekt tworzy w przestrzeni bryłę dwukondygnacyjną (nie ma informacji na temat obecności podpiwniczenia) i pierwotnie zespoloną funkcjonalnie z przylegającymi kurtynami i barkami bastionu. Przykrycie dachu stanowi obecnie stropodach betonowy z nasypem ziemnym, odtworzonym zgodnie z pierwotną formą obwałowań w tej najwyższej linii ognia działowego.

Wszystkie elewacje budynku są dwukondygnacyjne, częściowo na cokole, z gzymsem kordonowym, zwieńczone zredukowanym gzymsem koronującym, bardziej rozwiniętym w elewacji zachodniej oraz z rzygaczami na jednej linii w najwyższej partii ścian. Otwory okienne mają wykroje prostokątne lub półkoliste. Elewacja zachodnia jest 11-przęsłowa, przy czym przęsła mają formę płytkich, półkolistych arkad, w których znajdują się okna. Flankują ją oskarpowane, jednoprzęsłowe ryzality. W centralnej części elewacji jest usytuowany pseudoryzalit z portalem i drzwiami wejściowymi na osi. Elewacja wschodnia jest 9-osiowa, na dwóch kondygnacjach ze strzelnicami artyleryjskimi, którym towarzyszą po bokach, w większości zamurowane strzelnice dla broni ręcznej. W centralnej części fasady, analogicznie do zachodniej, znajduje się pseudoryzalit z portalem. Z kolei elewacje boczne są 4- i 6-osiowe, ze strzelnicami, od południa zachowało się również wejście na poziom drogi wałowej.

Wnętrze obiektu jest przekształcone, ale z zachowaną czytelnością dawnego układu. Jest ono symetryczne, 9-dzielne z sienią przelotową na osi, jednotraktowe, w układzie amfiladowym, z komunikacją w postaci arkad w osi podłużnej. Skrzydła boczne oddzielone są od części centralnej wąskimi, poprzecznymi do osi podłużnej, korytarzami. Oba skrzydła są 4-traktowe. Na ich krańcach znajdują się klatki schodowe i wyjścia zewnętrzne.  Schody usytuowane są również w centralnej części nadszańca. W skrzydle południowym przy klatce schodowej zachowała się pochylnia do wtaczania dział. Dolna kondygnacja budynku przykryta jest nowym stropem płaskim, w górnej kondygnacji przetrwały sklepienia kolebkowe.

Zabytek dostępny z zewnątrz. Wnętrza są dostępne w godzinach otwarcia Muzeum Rozwoju Fortyfikacji oraz stoisk handlowych.

Oprac. Ewa Prusicka, OT NID w Lublinie, 10-08-2025 r.