Historia 

Budowla obronna, jaką jest kojec, powstała w 1837 roku w trakcie ostatniej fazy urządzania twierdzy i jej modernizacji po powstaniu listopadowym pod kierunkiem kpt. inż. Aleksandra von Hawen. Obiekt zbudowano z wykorzystaniem wcześniejszej tzw. skarpy oddzielonej. Po kasacie twierdzy w 1866 roku przez rząd carskiej Rosji, kojec był wykorzystywany na magazyn wojskowy, a w czasie I wojny światowej jako skład trzciny. W trakcie tworzenia Parku Miejskiego w latach 1919-26 według projektu Waleriana Kronenberga, obiekt został włączony w przestrzeń parku. W latach 1940-42 pełnił funkcję magazynu niemieckiego, a od 1942 roku szatni. W 1948 roku, w uporządkowanym kojcu, otwarto ekspozycję „Model Twierdzy Zamość”, której główną atrakcją była makieta Zamościa, wprowadzająca w ogólną problematykę urbanistyki i architektury miasta. Celom wystawienniczym kojec służył do 1982 roku, od tego czasu do 2009 roku był nieczynny. Obecnie nadal jest miejscem ekspozycji makiety Zamościa.

Pierwszy remont obiektu został wykonany w 1919 roku, następny w 1937 roku. Remont generalny przeprowadzono w 1954 roku. W 2008 i 2009 roku kojec poddano rewitalizacji w ramach projektu "Konserwacja, renowacja i adaptacja na cele kultury zespołu fortyfikacji Starego Miasta w Zamościu", realizowanego w latach 2005-2009. W wyniku tych działań przywrócono obiektowi funkcję wystawienniczą, przy jego ścianie wschodniej zrekonstruowano fragment muru Carnota wraz z uczytelnieniem fosy.

Opis obiektu

Kojec, zachowany jako jedyna z czterech zaprojektowanych tego typu budowli dla Twierdzy Zamość, znajduje się obecnie w granicach Parku Miejskiego. Obiekt jest usytuowany na osi kurtyny bastionów IV i V, w linii dawnej fosy, około 30 metrów na północny zachód od Bramy Lubelskiej Starej. Prowadzi do niego aleja parkowa od głównego wejścia przy ul. Akademickiej. Ten niewielkich rozmiarów obiekt forteczny, służył do obrony wnętrza fosy i ostrzału przedpola.

Budynek powstał na planie nieregularnego pięcioboku z czerwonej cegły na zaprawie wapiennej. Cokół, boniowane naroża oraz obramienia otworów wejściowych wykonano z piaskowca. Bryła obiektu jest jedno- i dwukondygnacyjna, przykryta płaskim stropem z nasypem ziemnym. Elewacje zewnętrzne budynku są zróżnicowane, częściowo na kamiennym cokole, zwieńczone prostym gzymsem, naroża zaś boniowane. We  wschodniej i zachodniej elewacji są umieszczone po dwie strzelnice działowe, w północnej 12 mniejszych prostokątnych okienek do prowadzenia ostrzału przedpola, cztery małe okienka znajdują się również w elewacji południowo-zachodniej. Nad bramą wejściową w ścianie południowej wyróżnia się dekoracyjne nadproże. Również w ścianie południowej czytelne są łuki po zamurowanych, pierwotnych otworach. Wnętrze kojca jest jednoprzestrzenne, sklepione pełną kolebką z lunetami na gurtach. W partii posadzki znajduje się przysklepiony przepływ dawnej fosy. Od wschodniej ściany budynku biegnie w kierunku wschodnim zrekonstruowany fragment muru Carnota. Od strony południowej, na osi głównej bramy kojca, zachowało się dojście do poterny, poprowadzonej przez kurtynę bastionów IV-V.

Dostęp do wnętrza w godzinach otwarcia.

Oprac. Ewa Prusicka, OT NID w Lublinie, 06.07.2023 r.