Wartość historyczna obiektów wynika z ich związku z historią II RP, w tym z działaniami zmierzającymi do zabezpieczenia granic kraju oraz ich obroną we wrześniu 1939 r. Ob. fortyfikacje Grupy Bojowej Wymysłów są źródłem wiedzy na temat polskiej i europejskiej myśli i techniki fortyfikacyjnej z 1 poł. XX w.

Historia obiektu

Budowa fortyfikacji wchodzących w skład Grupy Bojowej Wymysłów związana jest z realizacją planów umocnienia północnego skrzydła Obszaru Warownego Śląsk. Na odcinku Niezdara-Brzozowice od 1935 r. prowadzono prace hydrotechniczne, których celem było utworzenie sieci rozlewisk, zalewów i zabagnień wzdłuż Brynicy. W tym czasie rozpoczęto prace nad budową zbiornika Kozłowa Góra oraz dostosowywaniem rzeki do utworzenia kolejnych akwenów – Józefka i Piekary. Według jednej z koncepcji schrony wchodzące w skład Grupy Bojowej Wymysłów miały stanowić ostatni punkt oporu od pn., broniący groblę i jaz przy zbiorniku Kozłowa Góra. Budowa pierwszych obiektów, tj. ciężkiego schronu bojowego nr 53 i obiektu pozorno-bojowego, trwała w latach 1937-1938. W 1938 r. na okolicznych terenach ukończono budowę zapór wodnych i jazów zastawkowych. W 1939 r. wzniesiono schron nr 53a typu blokhaus, rozpoczęto napełnianie zbiornika Kozłowa Góra oraz ufortyfikowano przyczółki tamy. Budowa umocnień została ukończona przed wybuchem wojny, jednak nie brały one udziału w walkach. W okresie okupacji wojsko niemieckie testowało wewnątrz schronów ładunki wybuchowe. Pod koniec wojny fortyfikacje wchodzące w skład grupy zostały włączone do zespołu umocnień niemieckiej linii obronnej b-2 (OKH Oberschlesien Stellung). Ob. stan zachowania poszczególnych obiektów jest zróżnicowany.

Opis

W skład zespołu fortyfikacji Grupy Bojowej Wymysłów wchodzi tama zalewowa nr 3 (nieobjęta wpisem do rejestru zabytków), ciężki schron bojowy nr 53, ciężki schron bojowy nr 53a (typu blokhaus) oraz obiekt pozorno-bojowy. Tama zalewowa ogranicza d. zbiornik Kozłowa Góra  (ob. Jezioro Świerklaniec) od pd. Schrony zostały rozmieszczone po pd.-wsch. stronie zalewu, w pobliżu pasma zabudowy wsi Wymysłów.

Ciężki schron bojowy nr 53 zabezpieczał wody zalewu oraz drogę prowadzącą przez tamę. Ob. obiekt usytuowany jest na terenie leśnym. Schron wzniesiono jako jednokondygnacyjny, na rzucie zbliżonym kształtem do prostokąta, z zaokrąglonymi narożnikami ścian i stropu. Partie ścian od strony zach., częściowo pd. i pn. prawdopodobnie były obsypane ziemią. W części zach. znajduje się kopuła pancerna.  

Obiekt wzniesiono w konstrukcji żelbetowej, w klasie odporności na ostrzał „D”. Otwór wejściowy mieścił się w niezachowanej partii ściany wsch. W pobliżu, po stronie pd. znajduje się strzelnica broni ręcznej i wjazd do garażu armaty przeciwpancernej. W niezachowanej partii ściany pn. mieściła się strzelnica ckm, wyposażona w uskokowe zabezpieczenie przeciwrykoszetowe i tarczę pancerną. W pobliżu usytuowana była druga strzelnica ckm skierowana na pn. wsch. W ścianie pd. znajduje się otwór wyjścia zapasowego.

Wejście do schronu było zabezpieczone niezachowaną kratą przeciwszturmową oraz usytuowaną od wewnątrz strzelnicą broni ręcznej. W środku znajdował się korytarz z wydzieloną śluzą przeciwgazową oraz pomieszczenia pełniące funkcje izby załogi, izby bojowej, maszynowni oraz sanitariatów. Obiekt był wyposażony w instalację filtrowentylacyjną, system chłodzenia ckm oraz rury głosowe. Schron mógł być przyłączony do sieci telefonicznej Obszaru Warownego Śląsk. Uzbrojenie stanowiły 3 ciężkie karabiny maszynowe (ckm), 2 ręczne karabiny maszynowe (rkm) oraz indywidualne uzbrojenie załogi. Ob. stan zachowania obiektu jest wynikiem zdetonowania w jego wnętrzu materiałów wybuchowych. Na skutek detonacji całkowitemu zniszczeniu uległa ściana pn.-wsch. oraz fragmenty przegród wewnętrznych.

Po pd. stronie schronu nr 53 wybudowano ciężki schron bojowy nr 53a typu blokhaus, usytuowany przy drodze prowadzącej przez tamę. Obiekt został wzniesiony jako jednokondygnacyjny, na rzucie prostokąta, nakryty płaskim stropem, w konstrukcji żelbetowej, w klasie odporności na ostrzał „D”.

Schron miał być maskowany za pomocą ceglanej lub drewnianej okładziny i upodobniony do budynku mieszkalnego lub gospodarczego, jednak ze względu na zbyt późne rozpoczęcie prac ściany zostały obłożone słomą. Ob. są one pokryte wtórnym farbomaskowaniem. Otwór wejściowy znajduje się w ścianie wsch. W pobliżu usytuowany jest wylot czerpni powietrza. W ścianie zach. mieści się strzelnica ckm chroniona płytą pancerną, wyrzutnia ładunków oświetlających oraz zrzutnia granatów. W ścianie pd. znajduje się strzelnica ckm chroniona tarczą pancerną i wyposażona w uskokowe zabezpieczenie przeciwrykoszetowe, wyrzutnia ładunków oświetlających oraz zrzutnia granatów. Obok mieści się strzelnica, która prawdopodobnie została wykonana w związku z włączeniem obiektu do zespołu umocnień niemieckiej linii b-2. W ścianie pn. usytuowana jest strzelnica broni ręcznej wyposażona w uskokowe zabezpieczenie przeciwrykoszetowe i wylot czerpni powietrza.  

Wejście do schronu było oryginalnie zabezpieczone kratą przeciwszturmową. Wewnątrz znajduje się korytarz oraz dawna izba bojowa. W obrębie korytarza wydzielono śluzę przeciwgazową. Obiekt był wyposażony w instalację filtrowentylacyjną i system chłodzenia ckm. Uzbrojenie stanowiły 2 ciężkie karabiny maszynowe (ckm), 1 ręczny karabin maszynowy (rkm) oraz indywidualne uzbrojenie załogi.

We wsch. części grupy znajduje się schron pozorno-bojowy, wybudowany na niewielkim wzniesieniu. Obiekt miał zabezpieczać zapole pozycji oraz odwracać uwagę od pozostałych umocnień imitując większy schron bojowy.

Schron składa się z części bojowej na planie prostokąta oraz ściany pozornej na rzucie litery „L”. W obrębie części pozornej wydzielono ziemiankę. Ściany od strony pn.-zach. oraz częściowo pd.-zach. są obsypane ziemią. Obiekt został wzniesiony w konstrukcji żelbetowej, w klasie odporności na ostrzał „A”. Ściany pd.-wsch. i pn.-wsch., są pokryte współczesnym farbomaskowaniem. W ścianie pd.-wsch. znajdują się wejścia do izby bojowej i ziemianki. We pn.-zach. ścianie izby bojowej mieści się strzelnica ckm zamykana dwudzielną okiennicą pancerną, wyposażona w uskokowe zabezpieczenie przeciwrykoszetowe. We wsch. części schronu mogła znajdować się imitacja kopuły pancernej.

Uzupełnieniem pozycji jest tama zalewowa z ufortyfikowanym przyczółkiem, usytuowana w zach. części grupy umocnień. Opiekę nad obiektami sprawuje stowarzyszenie Pro Fortalicium. W pobliżu schronów znajdują się tablice informacyjne.

Dostępność obiektu dla zwiedzających: Zespół dostępny dla zwiedzających. Wnętrza schronu nr 53a udostępniane po uzgodnieniu ze stowarzyszeniem Pro Fortalicium.

Auto noty: Ewa Waryś, OT NID w Katowicach, 26-11-2024 r.