Historia

Pierwszy murowany budynek, usytuowany w miejscu istniejącej rezydencji, powstał prawdopodobnie w pierwszej poł. XVII w., w czasach, gdy wieś Baranowice stanowiła własność rodziny Trachów. Od drugiej poł. XVII w. do początku XIX w. majątek przechodził we władanie kolejnych właścicieli. W latach 1803-1811 pałac znalazł się w posiadaniu Anny Heleny von Czarnetzkiej, a następnie jej córki – Johanny Durant de Senegas. Obiekt pozostał w rękach rodziny Durantów do 1914 roku. W tym czasie nastąpił największy rozwój pałacu oraz jego otoczenia. W latach 1846-1847 miała miejsce przebudowa obiektu na rezydencję w stylu klasycystycznym. W latach 1870-1899 pałac został rozbudowany od strony północnej. Elewacja dobudowanej części, z dwoma wejściami do budynku, została wzniesiona w stylu renesansu północnego. Prace remontowe prowadzono do początku XX w. Obejmowały one m.in. wymianę stolarki okiennej i drzwiowej oraz wykonanie dekoracji malarskich we wnętrzach. Na suficie holu na pierwszym piętrze wykonano dekorację z herbami postaci z rodu Durantów oraz skoligaconych z nimi rodzin. Z 1900 roku pochodzą secesyjne polichromie z motywem kwiatów polnych. W 1914 roku Constantin von Durant sprzedał pałac spółce akcyjnej „Giesche”. W czasie II wojny światowej w budynku mieścił się ośrodek wypoczynkowy dla pracowników kopalni w Giszowcu. Po wojnie w obiekcie funkcjonowały ośrodki kolonijne hut „Kościuszko” i „Silesia”. W latach 1952-1989 w budynku mieściła się szkoła podstawowa z mieszkaniami dla nauczycieli. W 2008 roku obiekt został przejęty przez gminę. W latach 2020-2023 pałac został poddany kompleksowym pracom remontowym i konserwatorskim. Zrewaloryzowano także pobliski park. Obecnie w budynku mieści się filia Miejskiego Ośrodka Kultury w Żorach.

Opis

Pałac w Żorach-Baranowicach jest usytuowany w odległości ok. 2,6 km od układu staromiejskiego Żor, w zachodniej części parku pałacowego. Budynek pałacu jest obiektem wolnostojącym o zwartej bryle, wzniesionej na wielobocznym rzucie, z wyższą trójkondygnacyjną częścią środkową oraz niższymi, dwukondygnacyjnymi skrzydłami bocznymi, cofniętymi względem fasady korpusu głównego. Obiekt jest nakryty dachami dwuspadowymi. Nad częścią północną oraz wtórną dobudówką w elewacji wschodniej znajdują się dachy płaskie. Elewacja frontowa (północno-zachodnia) została wzniesiona w stylu renesansu północnego. Pozostałe elewacje są utrzymane w stylu klasycyzmu. Fasada budynku jest niesymetryczna, dwunastoosiowa, artykułowana prostokątnymi otworami okiennymi oraz otworami okiennymi zamkniętymi łukiem. Otwory okienne zostały ujęte w proste tynkowane opaski. Na poziomie parteru mieszczą się trzy niesymetrycznie rozmieszczone otwory drzwiowe. Podziały poziome wyznacza strefa cokołu, gzymsy – kordonowy, pod- i nadokienne oraz wieńczący. Ściana na poziomie parteru jest dekorowana boniowaniem płytowym. Po trzy osie okienne, w środkowej i wschodniej części elewacji, są ujęte w ryzality pozorne, zwieńczone szczytami z dekoracyjnymi układami płycin. Szczyt ryzalitu wschodniego został ukształtowany schodkowo. W ryzalicie mieszczą się wąskie otwory i blendy okienne. Szczyt ryzalitu środkowego ma formę schodkowo-wolutową z trzema pionowymi elementami dekoracyjnymi wystającymi ponad krawędź dachu. 

Pozostałe elewacje charakteryzują się analogicznym sposobem artykulacji i opracowania. Elewacja tylna (południowo-wschodnia) jest dziewięcioosiowa. Dolne partie ścian skrzydeł bocznych oraz większa część ściany korpusu głównego są pokryte boniowaniem. Elewacja boczna (północno-wschodnia) jest niesymetryczna i sześcioosiowa. Trzy osie okienne od strony południowej są usytuowane w ścianie szczytowej skrzydła bocznego. Do parteru skrzydła przylega przeszklona dobudówka, w której mieści się restauracja. Po stronie północnej, znajduje się wykusz z balkonem. Elewacja boczna (południowo-zachodnia) jest sześcioosiowa, z czterema osiami usytuowanymi w ścianie szczytowej skrzydła zachodniego. W budynku znajduje się wtórna stolarka okienna i drzwiowa. Wnętrze zostało rozplanowane w układzie dwutraktowym, z dodatkowym trzecim traktem mieszczącym się  w późniejszej części północnej. W pomieszczeniach usytuowanych na parterze skrzydła zachodniego zachowały się sklepienia pochodzące z najstarszej fazy budowy pałacu. Wewnątrz zachowały się oryginalne elementy wyposażenia i wystroju, takie jak polichromie, ceramiczne posadzki, metalowa podkonstrukcja schodów oraz dekoracyjne konsole.

Oprac. Ewa Waryś, OT NID w Katowicach, 31.07.2025 r.