Historia

Historia Koksowni Orzegów sięga końca XIX w. i związana jest z odkryciem pokładów węgla nadających się do produkcji koksu w kopalni „Gotthardschacht”. Do budowy koksowni przystąpiono w 1900 roku, z inicjatywy Joanny i Hansa Ulryka Schaffgotschów. Budowę i nadzór nad zakładem powierzono spółce „Oberschlesische Koksowerke und Chemische Fabriken A.G.” W pobliżu zakładu wzniesiono budynki mieszkalne przeznaczone dla pracowników. 

Pierwsze uruchomienie produkcji nastąpiło 1 kwietnia 1903 roku. Początkowo zespół zabudowań składał się z baterii koksowniczej systemu „Otto” z 35 komorami oraz wieży węglowej z zapleczem technologicznym. Węgiel był transportowany z kopalni za pomocą zaprzęgów konnych ciągnących wagoniki po torze kolejki wąskotorowej. W latach 1905-1906 wybudowano baterię nr II oraz uruchomiono drugą maszynę zespoloną. W 1907 roku wybudowano baterię nr III z 35 komorami. W latach 1911-1912 baterie nr I i II zostały wyremontowane. Podczas I wojny światowej zmodernizowano transport materiałów na terenie zakładu za pomocą lokomotywy bezpaleniskowej. W 1955 roku wybudowano nową sortownię koksu. Na początku lat 70. zamknięto fabrykę siarczanu amonu oraz benzolownię. Koksownia została włączona w struktury Zakładów Koksowniczych „Zabrze”. W 1976 roku produkcja została wstrzymana, a zakład przeszedł na własność Przedsiębiorstwa Remontowego Urządzeń Koksowniczych „Koksorem” w Knurowie, które zajęło się likwidacją koksowni i wyburzaniem obiektów. Z rozbiórki wyłączono fragment baterii koksowniczej nr I, wieżę węglową oraz zbiornik smoły. W 1987 roku obiekty te zostały wpisane do rejestru zabytków. W czasie funkcjonowania zakładu w baterii prowadzono proces koksowania węgla. Do opalania baterii używano gazu koksowniczego lub czadnicowego. Obiekt był częściowo wyłożony szamotem, co pozwalało na utrzymanie wymaganej temperatury dochodzącej do 1250˚C. Czas koksowania wynosił 37,5 godz. Po tym czasie koks był gaszony wodą, a następnie sortowany.

Opis

Ciąg komór pierwszej baterii koksowniczej jest usytuowany w południowo-wschodniej części terenu dawnej koksowni. Po stronie południowej, znajdowały się tory, po których poruszała się maszyna zespolona wyposażona w urządzenia do otwierania i zamykania komór, co umożliwiało załadunek wsadu węglowego i wypychanie koksu. Załadunek maszyny odbywał się przy wieży węglowej. Obiekt został wzniesiony na rzucie prostokąta. W obrębie bryły można wyodrębnić część dolną, nakrytą wtórnym żelbetowym stropem, przysypaną od strony północnej i zachodniej nasypami ziemnymi oraz blok właściwy pieców koksowniczych, mieszczący się nad stropem. Obiekt wzniesiono z cegły, wnętrze kondygnacji górnej zostało wymurowane z cegły szamotowej. Elewacje baterii są licowane cegłą. W elewacjach widoczne są otwory komór zamknięte łukiem, obecnie częściowo zamurowane. Nad dolną kondygnacją obecnie znajduje się taras widokowy, na który prowadzą schody i pochylnia, usytuowane od strony północnej. 

Wewnątrz baterii, na kondygnacji dolnej znajdują się dwa prostopadłościenne ciągi biegnące jeden obok drugiego, oddzielone korytarzem. Wewnątrz zachowały się ceramiczne sklepienia kolebkowe. 

Oprac. Ewa Waryś, OT NID w Katowicach, 17.10.2025 r.

Bibliografia:

• Frużyński A., Historia Koksowni „Orzegów” w Rudzie Śląskiej, Ruda Śląska 2020
• Karta ewidencyjna zabytku nieruchomego (karta biała), Koksownia „Gotthard” obecnie pozostałości Koksowni „Orzegów” – zespół zabudowy, oprac. Pilarska E., Chorzów 2014
• Karta ewidencyjna zabytku nieruchomego (karta biała), Koksownia „Gotthard” obecnie pozostałości Koksowni „Orzegów” – bateria koksownicza nr „I” obecnie fragment baterii w ruinie, oprac. Pilarska E., Chorzów 2014