Historia

Historia Koksowni Orzegów sięga końca XIX w. i związana jest z odkryciem pokładów węgla nadających się do produkcji koksu w kopalni „Gotthardschacht”. Do budowy koksowni przystąpiono w 1900 roku, z inicjatywy Joanny i Hansa Ulryka Schaffgotschów. Budowę i nadzór nad zakładem powierzono spółce „Oberschlesische Koksowerke und Chemische Fabriken A.G.” W pobliżu zakładu wzniesiono budynki mieszkalne przeznaczone dla pracowników. Pierwsze uruchomienie produkcji nastąpiło 1 kwietnia 1903 roku. Początkowo zespół zabudowań składał się z baterii koksowniczej systemu „Otto” z 35 komorami oraz wieży węglowej z zapleczem technologicznym. Węgiel był transportowany z kopalni za pomocą zaprzęgów konnych ciągnących wagoniki po torze kolejki wąskotorowej. W latach 1905-1906 wybudowano baterię nr II oraz uruchomiono drugą maszynę zespoloną. W 1907 roku wybudowano baterię nr III z 35 komorami. Podczas I wojny światowej zmodernizowano transport materiałów na terenie zakładu za pomocą lokomotywy bezpaleniskowej. W 1955 roku wybudowano nową sortownię koksu. Na początku lat 70. zamknięto fabrykę siarczanu amonu oraz benzolownię. Koksownia została włączona w struktury Zakładów Koksowniczych „Zabrze”.

W 1976 roku produkcja została wstrzymana, a zakład przeszedł na własność Przedsiębiorstwa Remontowego Urządzeń Koksowniczych „Koksorem” w Knurowie, które zajęło się likwidacją koksowni i wyburzaniem obiektów. Z rozbiórki wyłączono fragment baterii koksowniczej nr I, wieżę węglową oraz zbiornik smoły. W 1987 roku obiekty te zostały wpisane do rejestru zabytków. 

W czasie funkcjonowania zakładu, w budynku wieży węglowej przygotowywano i magazynowano mieszanki różnych gatunków węgla. Następnie, węgiel trafiał do maszyny zespolonej i do komór baterii. Pojemność wieży wynosiła ok. 800 ton. W latach 2018-2020, w ramach realizacji projektu rekultywacji i remediacji Koksowni Orzegów, w budynku przeprowadzono prace remontowe i konserwatorskie.

Opis

Wieża węglowa usytuowana jest w południowo-wschodniej części terenu dawnej koksowni, pomiędzy drogą dojazdową a bocznicą kolejową. Obiekt charakteryzuje się zwartą bryłą, na rzucie prostokąta, nakrytą dachem dwuspadowym. Konstrukcja budynku składa się z ceglanych ścian obwodowych i żelbetowych ścian wewnętrznych oraz stropów na belkach stalowych, stropów betonowych i stalowych pomostów technicznych. Ściany zostały wzmocnione za pomocą kotew stalowych. Dach został wzniesiony w konstrukcji stalowej, odeskowany i pokryty papą. W trakcie prac remontowych i konserwatorskich przeprowadzonych w latach 2018-2020 konstrukcja budynku została wzmocniona za pomocą stalowych rusztów. Elewacje budynku są licowane cegłą i artykułowane otworami i blendami okiennymi oraz drzwiowymi zamkniętymi łukiem odcinkowym. Elewacja południowa i północna są czteroosiowe. W środkowych i górnych partiach ścian widoczne są zakończenia stalowych ściągów. Elewacje wschodnia i zachodnia są trójosiowe. W budynku znajduje się zachowany strop technologiczny. Elementy wyposażenia zakładu nie zachowały się.

Oprac. Ewa Waryś, OT NID w Katowicach, 10.10.2025 r.