W obecnej formie ukształtowany w XIX w., z dworem, parkiem i stawami, prezentuje istotne walory zabytkowe i krajobrazowe.

Historia

Wieś po raz pierwszy wzmiankowana w 1351 r., właścicielami byli początkowo Matczyńscy i Pszonkowie z pobliskiego Babina. W kolejnych wiekach dobra uległy dalszemu rozdrobnieniu, w XVII w. wymieniani są także Ziemaccy, Poniatowscy i Tarłowie. Zapewne co najmniej od XVII w. istniał tu już dwór i folwark z niewielkimi elementami zieleni komponowanej. Z inicjatywy Adama Pszonki w 1678 r. w Matczynie została erygowana parafia, a z fundacji Zofii i Karola Tarłów wzniesiony drewniany kościół (w 1981 r. translokowany do Muzeum Wsi Lubelskiej), usytuowany naprzeciwko ośrodka dworskiego. W 1805 r. właścicielem całości dóbr był Karol Zarański, a od 1846 r. Kunegunda z Zarańskich i Ignacy Skawińscy. W tym czasie, dworek, istniejący na miejscu obecnego, poprzedzony był czworobocznym dziedzińcem z krótką drogą dojazdową na osi, zabudowa folwarczna znajdowała się po pn.-wsch. stronie dworu Od 2. poł. XIX w. majątek należał do Ligowskich, z których Kornel ok. 1890 r. rozbudował dwór oraz przekształcił park – przed dworem powstał owalny gazon z podjazdem.

Za czasów Wacława Ligowskiego (od 1919 r.) znacznie rozbudowana została część folwarczna oraz powstał system stawów od pd.-zach. W 1927 r. nastąpił kolejny remont i przebudowa dworu. W 1929 r. majątek liczył 304,2 ha, w tym 6,2 ha pod wodami. Oprócz dworu znajdowała się tu oficyna dla służby domowej, 5 domów dla służby rolnej i 16 budynków gospodarczych, kuźnia i tzw. stelmacharnia, z których niewielka części zachowała się do chwili obecnej. W 1946 r. majątek został upaństwowiony, od 1964 r. teren dawnego zespołu dworskiego wraz z zabudowaniami zaczął użytkować Państwowy Dom Opieki dla Dzieci i podobna funkcja jest kontynuowana do dziś. Teren zespołu został dostosowany do potrzeb nowego użytkownika. Po pd. stronie parku, na terenie d. ogrodów, wzniesiono nowy budynek dla pensjonariuszy, który kilkanaście lat temu znacznie rozbudowano; w zach. części parku założono szklarnie; zlikwidowano gazon przed elewacją frontową dworu, zamieniając cały teren na pole orne.

Opis

Zespół przestrzenny, składający się z zespołu dworsko-parkowego i folwarcznego z systemem stawów, położony jest na pd. krańcu wsi, po zach. stronie drogi Lublin-Bełżyce (nr 747). Założenie rozciąga się na płaskim terenie, z niewielkim nachyleniem na pn.-zach. - w kierunku rzeczki, która oddziela zespół dworski od otaczający go łąk. Po przeciwnej stronie drogi usytuowany jest kościół. Zasadnicze elementy kompozycyjne i funkcjonalne zespołu zakomponowane są na osi pn.-pd., wzdłuż drogi głównej. Dojazd do dawnej części reprezentacyjnej prowadzi nową drogą wytyczoną równolegle do d. lipowo-grabowej alei dojazdowej, oddzielającej pierwotnie teren parku z dworem po stronie pn. od ogrodów po stronie pd. (obecnie teren domu opieki). Dalej droga biegnie na zach. w kierunku kompleksu stawów, wzdłuż których ciągnie się aleja z okazami pomnikowych lip. Po pn. stronie drogi dojazdowej znajduje się teren parku ze stosunkowo nielicznie zachowanym starodrzewem. W centrum usytuowany jest dwór, przed którego elewacją frontową znajduje się obecnie pole uprawne - w miejscu dawnego gazonu z podjazdem.

Na pn. od części dworsko-parkowej, w stosunkowo niewielkiej odległości, znajduje się część folwarczna z pozostałościami dawnych budynków gospodarczych (chlewnia, obora, stodoła); jeden z budynków znajduje się przy samej szosie, w sąsiedztwie parku – to dawna stelmacharnia. 

Kompleks zieleni parkowej łączy się kompozycyjnie z zabytkowym starodrzewem okalającym placyk, gdzie wcześniej znajdował się drewniany kościół (w 1981 r. przeniesiony do Muzeum Wsi Lubelskiej).

Zabytek dostępny.

Oprac. Bożena Stanek-Lebioda, PT NID w Lublinie, 06-04-2021 r.