Historia

Zapewne już w XVII/XVIII wieku w otoczeniu dworu istniało jakieś założenie ogrodowe, prawdopodobnie o układzie geometrycznym, które można utożsamiać z terenem w południowej części obecnego zespołu dworskiego. Po 1803 roku miała miejsce, z inicjatywy Ignacego Urbańskiego, modernizacja całego założenia dworskiego. W tym czasie przebudowano dwór i uporządkowano jego otoczenie, wzniesiono nowe budynki ogrodowe, uzupełniono kompozycję parku nowymi nasadzeniami a całą część rezydencjonalną ogrodzono. W parku dworskim, odwzorowanym na planie katastralnym z połowy XIX wieku jako duże założenie o rzucie wydłużonego prostokąta na osi północ-południe, wyróżnić można dwie części o odmiennym charakterze. Część południową o rozplanowaniu kwaterowym oraz część północną o swobodnej kompozycji. Umiejscowiony pośrodku dwór, poprzedzony od frontu gazonem objezdnym oraz dwa wjazdy (od wschodu i od zachodu) znajdowały się na linii podziału. Na terenie zespołu rezydencjonalnego znajdowało się wtedy kilka budynków murowanych, w tym dwa pawilony ogrodowe. Jeden z nich to zachowany do naszych czasów obiekt, przekształcony w latach 20. XX wieku na kaplicę. Drugi to niezachowany belweder, usytuowany po północnej stronie dworu, zwrócony dużymi przeszkleniami na południe, ku dużej łące widokowej po północnej stronie dworu. W 2. połowie XIX wieku w północnej części parku, w pobliżu dworu wzniesiono oranżerię, z mieszkaniem dla ogrodnika. 

W początku XX wieku dwór został przebudowany a w latach 20. XX wieku pawilon ogrodowy przekształcono, z inicjatywy Heleny Urbańskiej, w kaplicę. Prawdopodobnie na przełomie XIX i XX wieku przeprojektowano park i wzbogacono nowymi nasadzeniami. W latach powojennych w budynkach zespołu dworskiego ulokowano różne funkcje m.in.: szkołę, OSP, magazyny, mieszkania i klub. W przebudowanej oranżerii przez kilkanaście lat funkcjonowało kino. W sąsiedztwie dworu wzniesiono przychodnię zdrowia a w ogrodach kwaterowych ulokowano zabudowania gospodarcze PGR, co trwale zmieniło kontekst przestrzenny zabytkowych obiektów. W latach 1971-1974 podcięto skarpę w południowo-zachodniej części parku w bezpośrednim sąsiedztwie kaplicy, w związku z budową gminnego ośrodka kultury. Przez dziesięciolecia park pozostawał niezagospodarowany, wiele sędziwych drzew wycięto, a dawne polany widokowe i rabaty zarastały samosiewem. W południowej części założenia, na tarasach dawnego ogrodu kwaterowego, wydzielono kilka działek inwestycyjnych. W 2014 roku rozpoczęto rewitalizację elementów zespołu: dworu, parku i oranżerii, z przeznaczeniem na cele publiczne. Park został uporządkowany i udostępniony, wytyczono nowy, uniwersalny układ alejek. 

Opis    

Park dworski w Haczowie jest założeniem średniej wielkości ulokowanym w środkowej części miejscowości, na płaskim wzniesieniu opadającym ku zachodowi, ku dolinie rzeki. Park zajmuje obecnie koło ¾ swojej historycznej powierzchni i obejmuje teren stosunkowo jednolicie zagospodarowany. Nie zachował się historyczny podział na zróżnicowane formalnie części: swobodną i kwaterową. Czytelne są jednak w południowej części parku (oraz poza jego obecnymi granicami) schodzące schodkowo ku północy tarasy ziemnej części geometrycznej. Współczesne ingerencje, tj. nowy budynek przychodni, podcięcie skarpy w zachodniej granicy, dwa parkingi, oraz wtórny układ komunikacji kołowej oraz pieszej znacząco zmieniły wizerunek parku. Dominantę przestrzenną i znaczeniową parku stanowi dwór umiejscowiony w  środkowej części, frontem na południe, a towarzyszący mu gazon objezdny organizuje przestrzeń tej części parku i podkreśla walory przestrzenne całego założenia. Swobodny, współczesny układ alejek parkowych, wprowadzony w czasie ostatnich prac rewitalizacyjnych, nie nawiązuje do historycznego rozplanowania. W parku zachowały się okazy starodrzewu: dęby szypułkowe, lipy drobnolistne i jesiony wyniosłe, fragmenty szpalerów lipowo-grabowych, jednak przewagę stanowią nasadzenia z drugiej połowy XX wieku. Ciekawym elementem jest dobrze zachowany, znajdujący się w południowo-zachodniej części parki kopiec widokowy z altaną drzewną. Z wielu miejsc w parku widoczne są dwie zabytkowe świątynie, w tym słynny gotycki kościół wpisany na listę światowego dziedzictwa.

Obiekt dostępny

Oprac. Barbara Potera, OT NID w Rzeszowie, 20.01.2026 r.

Bibliografia    

• Libicki P., Dwory i pałace wiejskie w Małopolsce i na Podkarpaciu, Poznań 2012.
• Mikołajczyk Z., Ewidencja parku podworskiego w Haczowie, gm. Haczów, 1973.
• Polakowski S., Pozostałości złożeń dworskich województwa podkarpackiego, Krosno 2012.
• Piórecki J., Ogrody i parki województwa krośnieńskiego, Bolestraszyce 1998
• Śnieżyńska-Stolotowa E., Stolot F., Katalog zabytków sztuki w Polsce, T. 13, województwo rzeszowskie, Warszawa 1974.