Historia

Historia Koksowni Orzegów sięga końca XIX w. i związana jest z odkryciem pokładów węgla nadających się do produkcji koksu w kopalni „Gotthardschacht”. Do budowy koksowni przystąpiono w 1900 roku, z inicjatywy Joanny i Hansa Ulryka Schaffgotschów. Budowę i nadzór nad zakładem powierzono spółce „Oberschlesische Koksowerke und Chemische Fabriken A.G.” W pobliżu zakładu wzniesiono budynki mieszkalne przeznaczone dla pracowników. Pierwsze uruchomienie produkcji nastąpiło 1 kwietnia 1903 roku. Początkowo zespół zabudowań składał się z baterii koksowniczej systemu „Otto” z 35 komorami oraz wieży węglowej z zapleczem technologicznym. Węgiel był transportowany z kopalni za pomocą zaprzęgów konnych ciągnących wagoniki po torze kolejki wąskotorowej. W latach 1905-1906 wybudowano baterię nr II oraz uruchomiono drugą maszynę zespoloną. W 1907 roku wybudowano baterię nr III z 35 komorami. Podczas I wojny światowej zmodernizowano transport materiałów na terenie zakładu za pomocą lokomotywy bezpaleniskowej. W 1955 roku wybudowano nową sortownię koksu. Na początku lat 70 zamknięto fabrykę siarczanu amonu oraz benzolownię. Koksownia została włączona w struktury Zakładów Koksowniczych „Zabrze”. W 1976 roku produkcja została wstrzymana, a zakład przeszedł na własność Przedsiębiorstwa Remontowego Urządzeń Koksowniczych „Koksorem” w Knurowie, które zajęło się likwidacją koksowni i wyburzaniem obiektów. Z rozbiórki wyłączono fragment baterii koksowniczej nr I, wieżę węglową oraz zbiornik smoły. W 1987 roku obiekty te zostały wpisane do rejestru zabytków. W czasie funkcjonowania zakładu w zbiorniku magazynowano smołę przeznaczoną do dalszego przerobu lub spedycji. Obecnie obiekt jest nieużytkowany. 

Opis

Zbiornik smoły usytuowany jest w południowo-wschodniej części terenu dawnej koksowni, w pobliżu wieży węglowej. Obiekt został wzniesiony na rzucie pierścienia o średnicy ok. 5 m. Budowla składa się z murowanej podstawy oraz usytuowanego powyżej stalowego zbiornika. W podstawie znajduje się dodatkowa konstrukcja podpierająca dno, złożona z dwóch profili stalowych opartych na zewnętrznym obwodzie. Ściana podstawy zbiornika jest licowana cegłą. W partii dolnej znajduje się cokół, w partii górnej – gzyms wieńczący. Po stronie wschodniej mieszczą się drzwi, po stronie zachodniej podłużne okno. Otwory okienny i drzwiowy są zamknięte łukiem pełnym podkreślonym ceglanym gzymsem. Metalowy płaszcz zbiornika składa się z poziomych pasów blachy łączonych nitami. W dolnej części mieści się prostokątny właz, obecnie zaślepiony oraz metalowe elementy przyłączeniowe. Pierwotnie w górnej części zbiornika znajdowała się metalowa balustrada, złożona z poziomych i pionowych prętów, obecnie niezachowana. Wnętrze jest niedostępne.

Oprac. Ewa Waryś, Oddział Terenowy NID w Katowicach, 14.10.2025 r.