Doskonale zakomponowana i utrzymana zieleń w otoczeniu zamku, ogrody: włoski, bylinowy i różany oraz wielki park krajobrazowy z pawilonami i rzeźbą ogrodową tworzą wraz z obiektami architektonicznymi jedną z najpiękniejszych rezydencji magnackich.

Historia

Początki zorganizowanego ogrodu przyzamkowego, przypadające na 2. połowę XVIII wieku (od lat 70. XVIII wieku) i początku XIX wieku wiążą się z działalnością Stanisława Lubomirskiego, marszałka wielkiego koronnego i jego żony Izabeli z Czartoryskich. W tym czasie zainicjowano proces przekształcania założenia obronnego w rezydencję, zamek poddany został gruntownej przebudowie pod kierunkiem Jana Griesmeyera, zgodnie z gustem epoki i rangą będącego wówczas u szczytu swojej potęgi rodu Lubomirskich.

W otoczeniu zamku rozpoczęto niwelację wału ziemnego, obejmującego budynek ze wszystkich stron narysem pięcioramiennej gwiazdy fortyfikacji bastionowych a odzyskaną przestrzeń wypełniano stopniowo aranżacjami ogrodowymi i budowlami. Na bastionie południwo-zachodnim wzniesiono budynek Oranżerii, bastion północno-zachodni zaakcentowano Glorietą, do zamku dobudowano od tej strony neogotycki pawilon biblioteczny oraz salkę letnią a w ich otoczenie wprowadzono nasadzenia. Na obszarze zniwelowanych przedwałów, wzdłuż drogi obiegającej fosę posadzono aleję lipową.

Księżna marszałkowa Lubomirska założyła wokół zamku nieregularny, romantyczny park angielski będący odbiciem panującej wówczas wśród arystokracji mody na założenia krajobrazowe, z ogrodem kwiatowym bogatym w gatunki roślin, także te rzadkie i zupełnie nowe. Założenie ogrodowe nie ograniczało się do obszaru wydzielonego fosą, obejmowało także przyległe od wschodu tereny aż do wzniesionego w owym czasie Zameczku Romantycznego. Ogród zamkowy był połączony z pozostałymi ogrodami łańcuckiej rezydencji „Na Dolnem” i „Na Górnem” alejami oraz kanałem wodnym.

Na terenie ogrodu a także fosy wzniesiono z czasem rozmaite budynki służące rekreacji i rozwojowi kolekcji roślinnych, m.in. brzoskwiniarnię, figarnię, cytryniarnię, Domek Ogrodnika, altanę zwaną Łazienką. Nieco później, już po śmierci księżnej, powstał klasycystyczny budynek Ujeżdżalni. W parku ustawiano też ogrodowe namioty, wazy, rzeźby, a dla wypoczynku specjalne kanapy.

Dla księżnej Izabeli tworzyli najwybitniejsi artyści epoki stanisławowskiej, a w łańcuckim ogrodzie zamkowym oraz należących do majątku ogrodach pracowało wielu ogrodników, którymi kierowali mistrzowie sztuki ogrodniczej z różnych krajów. Zmiany dokonane w tym czasie uczyniły z łańcuckiego zamku jedną z najwytworniejszych siedzib magnackich, która przyjmowała w swych gościnnych murach znane osobistości a przyzwolenie właścicieli na swobodne zwiedzanie ogrodu przez licznych gości z Polski i Europy rozsławiło jego piękno.

Czasy pierwszego ordynata łańcuckiego – Alfreda Potockiego były dla parku zamkowego okresem kontynuacji dzieła rozpoczętego przez księżną Izabelę, babkę Alfreda, dalszym etapem rozbudowy parku na wzór wspaniałych, ówczesnych ogrodów zachodu. Park nieco podupadł w 2. połowie XIX wieku, za czasów drugiego ordynata, również Alfreda. Ten bowiem kładł nacisk na rozbudowę zakładów przemysłowych, hodowlę koni i produkcję rolno-leśną a zaangażowany w sprawy polityczne poświęcał mniej czasu kwestiom utrzymania zamku i ogrodów.

W 1889 roku dobra łańcuckie zostały przejęte przez kolejnego, III ordynata Romana Potockiego i to jemu oraz jego małżonce Elżbiecie z Radziwiłłów, zamek i park zawdzięczają odbudowę i rozbudowę. Modernizacja z przełomu XIX i XX wieku, przekształciła zamek w nowoczesną, komfortowo urządzoną rezydencję. Opracowanie planu parku zlecono Franzowi Maxwaldowi – ogrodnikowi Nathaniela Rotschilda z Wiednia. Dużym zespołem pracowników o różnych kwalifikacjach i specjalnościach kierował Witaschek, prace trwały w latach 1890-1904.

W bezpośrednim otoczeniu zamku, w obrębie pierwotnych fortyfikacji, rozebrano zbrojownię i salkę letnią, usunięto wiele drzew przez co wyeksponowano odświeżony zamek dużymi płaszczyznami trawników. Powstały wtedy: ogród różany, ogród włoski, nazywany początkowo ogródkiem francuskim, oraz rabaty bylinowe, które dziś wchodzą w skład tzw. parku wewnętrznego. Już poza fosą wzniesiono Palmiarnię przypominającą cesarską w Schönbrunnie, przed nią basen z fontanną a na jej tyłach szklarnie do uprawy storczyków. Z tego samego okresu pochodzi wzniesiony w sąsiedztwie Dom Zarządu Ogrodów.

Teren parku został prawie dwukrotnie powiększony, przez dołączenie dużego obszaru od strony wschodniej. Urządzono go w stylu angielskiego parku krajobrazowego ze swobodnie poprowadzonymi alejami wzdłuż rozległych trawników, obsadzonych różnymi gatunkami drzew i krzewów. Stare drogi parkowe wyremontowano, poprowadzono również wiele nowych, żwirowych na kamiennym podłożu. Park ogrodzono wykonanymi przez wiedeńską firmę przęsłami z grubej siatki, dodano nowe bramy i kordegardy. Teren zamknięto dla osób z zewnątrz; strzegł go dozorca, a głównych bram pilnowali portierzy. W najniżej położonej części urządzono niewielki staw zasilany wodą opadową z terenu całego założenia, wprowadzonym wtedy systemem kanalizacyjnym. W pobliżu stawu wzniesiono niewielki pawilon ogrodowy z napisem „Elizin” – taką nazwę nadał nowo powstałemu parkowi Roman Potocki od imienia swej żony. To Elżbiecie Potockiej park zawdzięcza najwięcej zmian. Przez kilkanaście lat wspólnie z mężem, a następnie sama kierowała pracami nad utworzeniem rezydencji odpowiadającej wymogom czasu. W ich efekcie powstała jedna z najbardziej luksusowych posiadłości w Europie.

Przez kolejne lata cały park poddawany był troskliwej pielęgnacji. W międzywojniu rozebrano Palmiarnię, zniszczoną w czasie I wojny światowej. Ostatecznie znalazły się tam korty tenisowe otoczone pergolami z pnączami, założone z inicjatywy ostatniego ordynata Alfreda Potockiego. W czasie II wojny światowej park utrzymywany był w dobrym stanie. Już w 1944 roku zamek łańcucki wraz z częścią parku zamieniono na muzeum podległe Ministerstwu Kultury i Sztuki, co uchroniło go przed dewastacją ze strony Armii Czerwonej. Jednak obszar pozostawiony przez kilka lat bez właściwego dozoru i fachowej opieki uległ zaniedbaniu. Teren szklarni i inspektów w południowo-wschodniej części parku oraz szklarnie przy korcie tenisowym przejęło Państwowe Gospodarstwo Rolne. W 1952 roku rozpoczęto gruntowne prace renowacyjne przy budynkach wchodzących w skład założenia jak i w parku. Przeprowadzono dokładne badania: studialne, archeologiczne, dendrologiczne oraz opracowano liczne dokumentacje. Prace konserwatorskie, budowlane i pielęgnacyjne wykonane wtedy należały do najpoważniejszych przedsięwzięć tego typu w kraju.

Po 2000 roku przeprowadzono pełną konserwację ogrodu różanego i ogrodu włoskiego, renowację stawu, wykonano remont z wymianą nawierzchni dróg i ścieżek na terenie całego parku, przeprowadzono prace konserwatorskie przy elementach stałego wyposażenia. Łańcucki park, zarządzany przez Muzeum Zamek jest starannie, wzorowo utrzymywany, drzewa poddawane są systematycznie pracom pielęgnacyjno-konserwatorskim. Zespół zamkowo-parkowy został wpisany na listę Pomników Historii Rozporządzeniem Prezydenta RP z dnia 25 sierpnia 2005 roku.

Opis

Park w zespole zamkowym usytuowany jest w centrum miasta Łańcuta, wydzielony ulicami: Kościuszki, Zamkową i 3 Maja. Zajmuje powierzchnię około 31 ha. Złożony jest z dwóch zespołów: części przyzamkowej zwanej parkiem wewnętrznym oraz rozległego parku krajobrazowego.

Park wewnętrzny obejmuje tereny przylegające do zamku, znajdujące się wewnątrz pierścienia fortyfikacji bastionowych. Zawiera różnorodnie kształtowane przestrzenie z nieregularną siecią dróg i ścieżek oraz nasadzeniami zgrupowanymi w narożnikach fortyfikacji. Części frontowej nadano postać gładkiej murawy przeciętej pośrodku paradnym podjazdem do wejścia głównego zamku. Wnętrze to ograniczone jest od północy Glorietą, wkomponowaną w grupę drzew, krzewów i bylin a od południa budynkiem Oranżerii. Przy południowej elewacji Oranżerii umiejscowiony jest ogród różany, o osi sprzężonej z osią budynku i regularnym rozplanowaniu opartym na prostym, symetrycznym układzie kwater różanych, z centralnie usytuowaną fontanną z lwami. Także zaaranżowany przy wschodniej elewacji zamku ogród włoski podkreśla geometrię elewacji zamku. Nadano mu formę wgłębnika z kwaterami wypełnionymi roślinami jednorocznymi, dekorowanego wykonanymi głównie z białego marmuru elementami galanterii ogrodowej, z usytuowaną na osi rzeźbą Bachusa na panterze. Przy południowej elewacji zamku urządzono ogród bylinowy, z atrakcyjnymi o każdej porze roku nasadzeniami. Park wewnętrzny wydzielony jest suchą fosą i skomunikowany z pozostałym obszarem dwoma mostami.

Park krajobrazowy, nazywany angielskim i zewnętrznym, obejmuje fosę wąskim pasem od północy, południa i zachodu, a rozciąga się swobodnie we wschodniej części zespołu zamkowo-parkowego. Głównym traktem jezdnym jest tu aleja wysadzana lipami, przebiegająca z północy na południe, od Zameczku Romantycznego do bramy przy Domu Zarządu Ogrodów, będąca jeszcze w końcu XIX wieku drogą publiczną. Układ komunikacyjny uzupełniony jest nieregularnymi, swobodnie wytyczonymi ścieżkami wydzielającymi polany; zgeometryzowany narys przybierają jedynie w sąsiedztwie budynków oraz przy basenie z fontanną obok kortów tenisowych.

W tej części parku drzewa i krzewy rozmieszczone są pojedynczo i w grupach, tworząc malownicze, naśladujące naturę, widoki. Na całym obszarze rozmieszczono elementy małej architektury ogrodowej: kamienne ławy, ławki parkowe, wazy na postumentach, oświetlenie. Rzeźbę ogrodową skoncentrowano w pobliżu zamku: w parku wewnętrznym i w zachodniej części parku zewnętrznego.

Kolekcja roślin choć zmieniająca się z upływem lat, zawsze stanowiła i stanowi nadal imponujący różnorodnością zbiór, zawierający wiele interesujących gatunków i odmian. Wśród najciekawszych wymienić należy: trzypienny miłorząb dwuklapowy, platan klonolistny na zamkowym dziedzińcu gospodarczym, imponującej wielkości buk czerwony przy Oranżerii, piramidalne dęby szypułkowe, barwne odmiany klonu jesionolistnego, wiekowe lipy, dęby itd. W starodrzewie przeważają gatunki krajowe, m.in.: lipy drobnolistna i szerokolistna, dęby szypułkowe i czerwone, kasztanowce, buki, jesiony, graby, klony i czeremchy oraz jodły, świerki, żywotniki i modrzewie. Gatunki obce reprezentują m.in. platany, tulipanowce, miłorzęby, magnolie, perełkowiec japoński, sosny amerykańskie. Atrakcyjnymi zestawieniami gatunkowymi i kolorystycznymi zachwycają też niezmiennie byliny i rośliny jednoroczne.

Zabytek dostępny.

Szczegóły dotyczące godzin otwarcia na stronie internetowej: https://www.zamek-lancut.pl/godziny-otwarcia.

Oprac. Barbara Potera, OT NID w Rzeszowie, 16.05.2025 r.