Historia

Zameczek romantyczny zbudowany został na przełomie XVIII i XIX wieku z inicjatywy Izabeli z Czartoryskich Lubomirskiej. Czasy ostatnich Lubomirskich to dla łańcuckiego zamku okres wielkich przemian i przekształceń. Dawny zamek przebudowano na rezydencję o charakterze typowo pałacowym, otoczoną rozległym parkiem krajobrazowym, a na terenie zespołu wzniesiono nowe budynki dostosowane do ówczesnych potrzeb, trendów i upodobań. Jednym z nich był zameczek najprawdopodobniej wzniesiony około 1805 roku według projektu Chrystiana Piotra Aignera przy udziale sztukatora Fryderyka Baumana. Budynek już w XIX wieku kilkukrotnie był poddawany przebudowom i przekształceniom. Wyróżnia się kilka faz, w trakcie których zmieniana była forma architektoniczna zameczku. W 1806 roku dokonano przebudowy w stylu neogotyckim – dobudowano ryzalit od północnego zachodu, a jednopiętrową wieżę nadbudowano dodając machikuły i duże ostrołukowo zamknięte okna; elewację zachodnią wzbogacono o neogotycką attykę. Część wnętrz ozdobiono klasycystyczną dekoracją sztukatorską autorstwa Fryderyka Baumana. Kolejne zmiany miały miejsce przed 1823 rokiem i związane były z adaptacją budynku na dom ogrodnika. Następnie w latach 40. XIX wieku budynek przystosowano do potrzeb kancelarii rachunkowej, dokonując kolejnych przeróbek we wnętrzach, zamurowując neogotyckie okna oraz zmieniając formę zadaszenia wieży. Na przełomie XIX i XX wieku zdecydowanym zmianom uległo otoczenie zameczku. Po II wojnie światowej w budynku mieściły się mieszkania pracowników muzeum, a po restauracji przeprowadzonej w latach 60. XX wieku w budynku funkcjonowała biblioteka publiczna, klub oraz oddział PTTK. Obecnie budynek jest nieużytkowany, czynione są starania do przeprowadzenia kompleksowych prac remontowo-konserwatorskich i adaptacji obiektu do nowych funkcji.

Muzeum-Zamek w Łańcucie zostało w 2021 roku laureatem w konkursie „Zabytek Zadbany” w kategorii specjalnej – właściwe użytkowanie i stała opieka nad zabytkiem.

Opis

Zameczek Romantyczny usytuowany jest na północny wschód od zamku, na terenie parku zewnętrznego, w bezpośrednim sąsiedztwie ul. Kościuszki i bramy północnej. Na północ od budynku przebiega ogrodzenie zespołu zamkowo-parkowego, wzdłuż jego wschodniej elewacji biegnie alejka przecinająca park na osi północ-południe. Jest to budynek murowany z cegły, częściowo otynkowany, częściowo podpiwniczony, dwukondygnacyjny nakryty dachem trójspadowym z trójkondygnacyjną wieżą o dachu stożkowym. W bryle budynku – poza wieżą wyróżnia się ryzalit w północnej części elewacji zachodniej, wyższy od korpusu i nakryty odrębnym dachem dwuspadowym. Obiekt zbudowany na planie prostokąta z silnie wysuniętą z naroża północno-wschodniego kolistą wieżą (w przyziemiu ośmioboczną). Elewacje przyziemia oraz dwóch dolnych kondygnacji wieży dekorowane są boniowaniem i zwieńczone gzymsem kroksztynowym, zaś wieża – pseudomachikułami. Elewacja frontowa (wschodnia) jest trójosiowa symetryczna. W elewacji południowej i zachodniej uwagę przyciągają duże okna na piętrze ujęte w ceglane pionowe pasy. Elewacja zachodnia zaakcentowana została ponadto wyższym trzykondygnacyjnym ryzalitem oraz charakterystyczną schodkową attyką zwieńczoną krenelażem w formie jaskółczego ogona oraz dekorowana ślepymi okulusami w ceglanych obramieniach. 

Wieża jest ośmioboczna w przyziemiu, lekko zwężająca się ku górze, wyżej kolista, w drugiej kondygnacji tynkowana i pokryta boniowaniem, w trzeciej kondygnacji pokryta cegłą licówką. Zastosowano w niej różne kształty otworów okiennych – w przyziemiu okrągłe, w pierwszej kondygnacji zamknięte półkoliście, w trzeciej zamknięte ostrołukowo. Układ wnętrz jest częściowo przekształcony, dwutraktowy, z klatką schodową w narożu pd.-zach. Wyjątkowo cenne są sztukatorskie dekoracje – w sali na piętrze sufit ze sztukatorską rozetą oraz bordiura, supraporty i płyciny z dekoracją o motywach wici akantowej obramione ornamentem astragalowym, a przede wszystkim dekoracja salek na pierwszym i drugim piętrze wieży oraz czasza kopuły z pasami romboidalnych kasetonów w układzie wirującym wypełnionych różnego kształtu rozetami.  

Zabytek dostępny z zewnątrz. Obecnie nieużytkowany.

Oprac. Anna Fortuna-Marek, OT NID w Rzeszowie, 23.05.2025 r.