Twierdza stanowiła bardzo ważny element obrony Rzeczypospolitej, skutecznie odpierając najazd wojsk szwedzkich oraz Jerzego II Rakoczego z Siedmiogrodu. Twierdza podkreślała też splendor i potęgę fundatora.

Historia

Zamek, wraz z otaczającymi go fortyfikacjami, zbudowany został w latach 1629-1641 z inicjatywy Stanisława Lubomirskiego, wojewody ruskiego i krakowskiego. Zamek wzniesiony został w typie palazzo in fortezza jako czteroskrzydłowa budowla z czterema wieżami w narożach i wpisany w pięciobok bastionowych fortyfikacji typu staroholenderskiego. Taka opinia dominuje w literaturze przedmiotu (A. Miłobędzki, B. Majewska-Maszkowska). Natomiast według hipotezy J. Bogdanowskiego zamek zbudowano za Stadnickich ok. 1620 roku, a następnie rozbudowano za Stanisława Lubomirskiego). Badacze architektury XVII-wiecznej zwracają uwagę, że w przypadku Łańcuta tradycyjne formy typowe dla ówczesnych zamków, m.in. czworoboczny plan z wewnętrznym dziedzińcem, wieże (baszty) typu puntone zostały tu zestawione z nowatorskimi włoskimi założeniami palazzo in fortezza. Fortyfikacje sprzężone zostały kompozycyjnie zarówno ze wzniesionym w ich wnętrzu zamkiem, jak i z miastem. Za budowniczego zamku uznaje się Macieja Trapolę, nadwornego architekta Lubomirskich (twórcę m.in. rozbudowy siedziby Lubomirskich w Wiśniczu). Projekt i prace przy fortyfikacjach przypisuje się inżynierowi - fortyfikatorowi Krzysztofowi Mieroszewskiemu. Około 1667 roku, w czasach Jerzego Sebastiana Lubomirskiego, fortyfikacje zamkowe zostały zmodernizowane, zapewne przez Tylmana z Gameren, wybitnego architekta i inżyniera wojskowego. Przebudowa ta nie wprowadziła znaczących przekształceń w dotychczasowym układzie (zamek i pięcioboczne fortyfikacje). Zmiany dotyczyły natomiast unowocześnienia systemu obronnego, m.in. poprzez wprowadzenie podwali (fosse braye) osłoniętych murowanym przedpiersiem ze strzelnicami oraz kawalier w narożnikach podwala. W okresie „potopu” nowocześnie ufortyfikowany przez Lubomirskich zamek oparł się wojskom szwedzkim, a także oddziałom siedmiogrodzkim pod wodzą Jerzego II Rakoczego.

Od XVIII wieku znaczenie fortyfikacji stopniowo ulegało zmniejszeniu. Czasy ostatnich Lubomirskich - Stanisława Lubomirskiego, marszałka wielkiego koronnego i jego żony Izabeli z Czartoryskich Lubomirskiej to dla łańcuckiego zamku etap wielkich przemian i przekształceń. W trakcie kilkudziesięcioletniego okresu ich panowania (1745-1816) zamek stracił swój obronny charakter, stając się rezydencją o charakterze typowo pałacowym, otoczoną rozległym krajobrazowym parkiem, z powstałymi w tym czasie licznymi, typowymi dla tej epoki budowlami ogrodowymi. Dokonano też częściowej niwelacji fortyfikacji ziemnych.

Na przełomie XVIII/XIX wieku zniwelowano wały (ślady zachowały się głównie na bastionie wschodnim w postaci wzniesienia od zachodu). W częściach północnej i wschodniej zniwelowane zostały w końcu XVIII wieku i zaadaptowane na ogrody przez Izabelę Lubomirską; od zachodu i południa zniwelowane w 1. ćw. XIX wieku. Na przełomie XVIII/XIX wiek zniwelowano wały na bastionie południowo zachodnim, w związku z budową Oranżerii. W trakcie tych zmian przesunięto kurtynę zachodnią ku zachodowi oraz zlikwidowano bramę z mostem zwodzonym. W latach 1894-1914 przebudowano również mury i kawaliery, a obwarowania wciągnięto jako część do parku angielskiego w typie picturesque. W latach 1948-49 bastiony i kurtyny poddano remontowi. Kolejne remonty części murów przeprowadzono w latach 1952-62, 1994 oraz po 2010 roku.

Muzeum-Zamek w Łańcucie został w 2021 roku laureatem w konkursie „Zabytek Zadbany” w kategorii specjalnej – właściwe użytkowanie i stała opieka nad zabytkiem.

Opis

Zachowane obwarowania obecnie o wspólnym z otaczającym terenem poziomie, rozmieszczone są na narysie regularnego pięcioboku opatrzonego w narożach czworobocznymi, zaostrzonymi bastionami. Podstawę założenia stanowi front zachodni, który przebiega równolegle do zachodniego skrzydła zamku. Oś kompozycyjna zespołu zamku i fortyfikacji zaznaczona jest obecnie za pomocą mostu (grobli) od zachodu oraz zamykającego oś bastionu od wschodu. Obecny profil obwarowań w znacznej mierze odpowiada XVII-wiecznemu (1629-41): na przedpolu poza fosą mieścił się (zachowany jeszcze miejscami w postaci śladów) przedwał osłaniający krytą drogę biegnącą po zewnętrznym kraju fosy (po linii istniejącej obecnie alei okrężnej). Fortyfikacje usypane są z ziemi i wzmocnione murem oporowym. Stoki fosy obmurowane są kamiennymi ciosami i zakończone w 3/4 wysokości kamiennym gzymsem kordonowym o profilu półwałka. Powyżej wałka znajduje się murowane z cegły przedpiersie. Na większości przebiegu oryginalne przedpiersie zastąpione zostało nowym murem zwieńczonym betonową płytką.  Obwarowania poprzedzone są częściowo zasypaną płytką suchą fosą o łagodnym stoku zewnętrznym Przeciwstok jest ziemny. W środkowej części kurtyny zachodniej, pod powierzchnią ziemi zachowane są fundamenty i podpiwniczenie wcześniejszej obronnej bramy. W narożnikach podwala od strony zachodniej, przy moście zachowane są częściowo wieżyczki wartownicze. Kawaliery te są cylindryczne, z prostokątnymi otworami, wsparte na trompach, przekryte kopułkami. Na osi kurtyny zachodniej, na miejscu dawnego mostu zwodzonego znajduje się most (grobla) pochodząca z przełomu XIX na XX wiek.

Zabytek jest udostępniony do zwiedzania. 

Oprac. Anna Fortuna-Marek, OT NID w Rzeszowie, 21.11.2025 r.