Obszerne wnętrze hali głównej, ozdobionej myśliwskimi trofeami oraz niezwykle cenna kolekcja pojazdów są świadectwem pasji kolekcjonerskiej rodu Potockich. Wozownia jest też przykładem połączenia utylitarnych funkcji z kunsztownie i elegancko wykonanymi wnętrzami. 

Historia

Wozownia zbudowana została w latach 1832-1833, za czasów Alfreda Potockiego, I Ordynata. Nową Powozownię wzniesiono z inicjatywy Romana Potockiego, III Ordynata, według projektu Armanda Bauqué. Pracami budowlanymi kierowali miejscowi budowniczowie – Fritz Sobotka i Stanisław Cetnarski. Usytuowana została w bliskim sąsiedztwie powstałych dziesięć lat wcześniej Stajni Cugowych. Wzniesienie tych dwóch budowli tak wspomina Elżbieta Potocka: „…w roku 1892 stanęła nowa piękna stajnia, może najbardziej udane dzieło Bauqué, w kilka lat później wozownia w roku 1902, tworząca ensemble rzadkiej harmonii”. W 1924 roku wnętrze hali udekorowano myśliwskimi trofeami. W budynku znalazła się potężna hala zaprzęgowa, dwie wozownie oraz szorownia. W wozowniach umieszczono starsze, pamiątkowe pojazdy oraz nowe, zakupione przez Potockich. Powozownia i Stajnie Cugowe były odwiedzane przez znamienitych gości Potockich; były też miejscem spotkań po polowaniach.

Po II wojnie światowej budynek został przejęty na rzecz skarbu państwa w związku z powstaniem Państwowego Ośrodka Muzealnego w Łańcucie. W końcu lat 40. XX wieku miejscowe władze dążyły do przejęcia części budynku na szpital gruźliczy, czemu skutecznie przeciwstawili się ówcześni dyrektorzy muzeum. W okresie powojennym budynek był kilkakrotnie remontowany. W latach 60. XX wieku skrzydło południowe, stanowiące dawny pawilon dla służby zostało nadbudowane o trzecią kondygnację.

Muzeum-Zamek w Łańcucie zostało w 2021 roku laureatem w konkursie „Zabytek Zadbany” w kategorii specjalnej – właściwe użytkowanie i stała opieka nad zabytkiem.

Opis

Budynki Powozowni (zwanej też Wozownią gościnną lub Stajnią rozgonną) oraz Stajni Cugowej stanowią dawny zespół hippiczny łańcuckiej rezydencji, który nadal w czytelny sposób wyodrębniony jest z zabytkowego założenia. Budynki usytuowane są na południowy wschód od zamku, po południowej stronie ul. 3 Maja. Od południa budynki sąsiadowały z dawnym Folwarkiem na Górnem, od zachodu z kolejną wozownią oraz budynkami administracyjnymi dawnej ordynacji (obecnie użytkowanymi przez szpital). Budynek Powozowni  zlokalizowany jest na południe od Stajni Cugowych. Powozownia to murowany z cegły, otynkowany budynek złożony z jednokondygnacyjnego, wzniesionego na rzucie prostokąta korpusu hali głównej (na osi północ – południe) i przylegających po bokach niższych skrzydeł. Do skrzydeł tych dostawione są od wschodu i zachodu dwukondygnacyjne aneksy/pawilony. Do korpusu głównego od południa przylega duże trójkondygnacyjne skrzydło, przedłużone w kierunku wschodnim jako parterowa przybudówka. Taki układ sprawia, że bryła jest mocno rozczłonkowana, o różnych wysokościach, rozwiązana na zasadzie addycyjności form. Zróżnicowanie poszczególnych części dodatkowo podkreślają niejednolite dachy: nad halą główną dwuspadowy, nad skrzydłami bocznymi trójspadowe, nad pawilonami namiotowe, kryte blachą. 

Najbardziej reprezentacyjny charakter posiada elewacja frontowa korpusu głównego. Jest trójosiowa o boniowanych narożach, z płytkim boniowanym ryzalitem bramy głównej zamkniętej półkoliście, powyżej której kartusz z herbem Pilawa w ozdobnym obramieniu. W osiach bocznych prostokątne drzwi w opaskowych obramieniach zwieńczone odcinkiem gzymsu; powyżej gzyms kordonowy oraz półkoliście zamknięte wnęki w profilowanym obramieniu z kluczem. Elewacja zwieńczona jest belkowaniem wygiętym odcinkowo w partii ryzalitu. Ryzalit wieńczy trójkątny szczyt ujęty po bokach obeliskami na cokołach, z wielkim owalnym oknem pośrodku, powyżej którego tablica z inskrypcją i datą „1902”. Elewacja północna skrzydeł i pawilonów jest boniowana w narożach, z podziałami płycinowo-ramowymi, z otworami okiennymi ujętymi w opaskowe obramienia z kluczem. Pozostałe elewacje opracowane są skromniej, z dekoracją architektoniczną ograniczoną do: pasowego boniowana, lizen oraz opaskowych obramień okiennych z kluczem.

Obszerne jednoprzestrzenne wnętrze hali zaprzęgowej wyróżnia się detalem architektonicznym ścian, z repertuarem form detalu i dekoracji nawiązującym częściowo do rozwiązań w elewacji frontowej. Ściany z podziałami płycinowo-ramowymi z zastosowaniem zróżnicowanej faktury tynków – gładkich i groszkowanych. W ścianie północnej wjazd i boczne wejścia ujęte są w wielkie półkoliście zamknięte arkady. Ściany boczne podzielone są wertykalnie ceglanymi lizenami. Pośrodku i w osiach skrajnych od południa arkady są półkoliście zamknięte. Drzwi w osiach środkowych obramione są klasycyzującymi portalami, a po bokach przejazdy dla powozów odcinkowo zamknięte. Hala posiada widoczną konstrukcję dachu z dużymi oknami doświetlającymi. Dodatkowo ściany hali dekorowane są trofeami myśliwskimi, które zostały przywiezione przez ostatniego właściciela – Alfreda Potockiego, IV Ordynata, m.in z safari z 1924 roku. Na osi hali znajduje się pomieszczenie Szorowni eksponujące uprzęże z wiedeńskich i paryskich firm, a po bokach dwie wozownie – Wozownia Żółta i Wozownia Czarna. To tutaj prezentowana jest niezwykle cenna i bogata kolekcja pojazdów konnych Potockich. Kolekcja liczy 55 zabytkowych obiektów wyróżniających się luksusowym wykonaniem, autentyzmem i doskonałym stanem zachowania. Można tu obejrzeć zarówno pojazdy reprezentacyjne pochodzące ze słynnych wiedeńskich, paryskich i londyńskich wytwórni powoźniczych, jak i te codziennego użytku.

Zabytek jest udostępniony do zwiedzania. Możliwość wejścia przez osoby ze szczególnymi potrzebami. Szczegóły dotyczące godzin otwarcia na stronie internetowej: https://www.zamek-lancut.pl/godziny-otwarcia. 

Oprac. Anna Fortuna-Marek, OT NID w Rzeszowie, 29.05.2025 r.