Historia

Wiatrak koźlak był własnością Jana Kielara, właścicela 10 – morgowego gospodarstwa w Górnej Markowej. Jest najmłodszym markowskim wiatrakiem powstałym w 1946 roku. Na teren zagrody został sprowadzony w październiku 1983 roku z inicjatywy Towarzystwa Przyjaciół Markowej na wcześniej wykonany przez braci Szpytmów fundament. Obiekt o nieco mniejszych wymiarach niż inne wiatraki w Markowej został wytypowany do przeniesienia na teren skansenu ze względu na bardzo dobry stan zachowania i komplet urządzeń mielniczych. Po translokacji koźlaka na teren zagrody założono nowe śmigła, wykonano schody, pokrycie z gontu oraz częściowo wymieniono deskowanie. W 2019 roku Zagroda - Muzeum Wsi w Markowej została laureatem ogólnopolskiego konkursu „Zabytek Zadbany” w kategorii specjalnej F - właściwe użytkowanie i trwała opieka nad zabytkiem.

Opis

Wiatrak usytuowany w północno – zachodniej części zagrody, w sąsiedztwie sołka. Prezentuje typ wiatraka kozłowego tzw. koźlaka o konstrukcji słupowo - szkieletowej. Założony na rzucie prostokąta zbliżonego do kwadratu o zwartej, prostopadłościennej bryle i ścianach szalowanych deskami w układzie pionowym. Do środka prowadzą schody dostawione do elewacji północnej. Wnętrze dwukondygnacyjne. Konstrukcja wsparta na tzw. koźle, złożonym z pionowego słupa, ukośnych zastrzałów oraz siodła. Krzyżują się na nim dwie poziome belki. Pod stropem pierwszej kondygnacji przebiega tzw. belka mączna połączona ze słupem kozła. W drugiej kondygnacji znajduje się mechanizm napędowy młyna, którego podstawą są skrzydła „śmigi” osadzone na zewnętrznej konstrukcji wału. Na wale od strony wewnętrznej osadzone jest koło paleczne, które zazębia się z „cywią”. Ma ona połączenie z kamieniem młyńskim. Z prawej stronie kamienia młyńskiego osadzony jest drewniany pojemnik wysypujący zboże na kamień. Mąka po procesie zmielenia wysypuje się do drewnianej skrzyni. Kamienie ścierają ziarno na tzw. razówkę czyli mąkę z otrębami. Prosty system sit oddzielał otręby, dając mąkę „walcową” na chleb „komiśny” (razowy ciemny). Skrzydła wiatraka posiadają funkcję zapierzania deszczułkami zależnie od siły wiatru. W wiatraku brak jest drąga sterownego, który służył do ustawiania wiatraka zgodnie z kierunkiem wiatru. Pozostałością po nim jest otwór w szalunku struktury zewnętrznej od strony wschodniej. Obiekt pokrywa dach dwuspadowy z naczółkiem kryty gontem. Mechanizm młyna wietrznego jest prezentowany podczas pokazu ginących zawodów w ramach Dnia Otwartych Drzwi Zagrody. 

Obiekt dostępny w godzinach pracy muzeum po zakupie biletów wstępu, zgodnie z informacją zamieszczoną na stronie internetowej https://www.skansen-markowa.pl/kontakt/. Brak udogodnień dla osób ze szczególnymi potrzebami. 

Opr. Alicja Kuśta, OT NID w Rzeszowie, 05.03.2025 r.