Historia

Zagroda - Muzeum Wsi Markowa jest pokłosiem społecznikowskiej działalności Towarzystwa Przyjaciół Markowej, które w momencie powstania w 1979 roku zrzeszało 29 członków wywodzących się z lokalnej społeczności. Program działalności zakładał ratowanie dziedzictwa Markowej m.in. poprzez utworzenie zabytkowej zagrody i zebranie eksponatów do izby pamięci. Na realizację przedsięwzięcia towarzystwo otrzymało od urzędu gminy parcelę wielkości 34 arów.

Pierwszym obiektem, który stanął na wytyczonym terenie była zakupiona w 1980 roku przez członka towarzystwa i naczelnika gminy Michała Pelca, chałupa kmieca Michała Dźwierzyńskiego. Transfer chałupy wymagał przeprowadzenia szeregu specjalistycznych prac, które wykonywano czynem społecznym m.in. inwentaryzacja architektoniczna i ekspertyza mykologiczna, oznakowanie i demontaż poszczególnych części budowli, wykopanie i położenie fundamentu, odczyszczenie ścian wewnętrznych z pobiały, impregnacja i uzupełnienie ubytków, wykonanie konstrukcji dachu i jego pokrycia z kiczek. Równolegle wśród mieszkańców wsi trwała zbiórka przedmiotów użytkowych do wnętrza chałup. W 1983 roku w zagroda powiększyła się o kolejne dwa obiekty: stajnię od Eugeniusza Bara i Edwarda Szpytmy oraz wiatrak Jana Kielara, wytypowane w porozumieniu z ówczesnym konserwatorem zabytków Zbigniewem Juchą.

Dzięki mobilizacji lokalnej społeczności otwarcie zagrody nastąpiło w czasie obchodów 600-lecia Markowej dnia 25 sierpnia 1985 roku. W drugiej połowie lat 80-tych XX wieku na teren zagrody przeniesiono chałupę biedniacką z chlewikiem, stanowiącą własność Marii Inglotowej. W 1996 na teren zagrody przeniesiono zrębowy sołek z 1898 roku, należący do Jana Kochmańskiego. W 2000 roku zrekonstruowano kuźnię zrębową oraz postawiono stodołę dla ekspozycji sprzętu żniwnego. Do 2002 roku przestrzeń ekspozycyjna skansenu powiększyła się o kolejne 11 arów. Na teren zagrody w 2004 roku przeniesiono budynek szkoły ludowej. Ostatnim translokowanym do zagrody budynkiem jest chałupa Szylarów, udostępniona zwiedzającym w 2021 roku. W 2019 roku Zagroda - Muzeum Wsi w Markowej została laureatem ogólnopolskiego konkursu „Zabytek Zadbany” w kategorii specjalnej F - właściwe użytkowanie i trwała opieka nad zabytkiem.

Opis

Obszar Zagrody Muzeum zajmuje działki ewidencyjne numer 1660/14 i 1669 położone w środkowej części wsi, po północnej stronie głównej drogi prowadzącej przez wieś. Teren skansenu o lekkim spadku w kierunku północnym, po poszerzeniu o działkę nr 1669 przybiera obecnie kształt zbliżony do litery L. Na terenie zagrody–muzeum znajduje się obecnie 11 obiektów objętych pełną ochroną konserwatorską: stajnia kmieca, stodoła z wozownią, chałupa biedniacka, stajenka, wiatrak koźlak, kierat, dom kmiecy, kapliczka, szkoła ludowa, spichlerz „sołek” oraz chałupa Szylarów. Towarzyszą im pozostałe obiekty gospodarcze, takie jak ule skrzynkowe, kuźnia zrębowa, stodoła, bróg, studnia z żurawiem. Wyodrębniony w skansenie zespół budynków drewnianych prezentuje typową dla terenu łańcucko–przeworskiego zabudowę i układ przestrzenny, w tym cenny przykład zastosowania konstrukcji przysłupowej, rozpowszechnionej w wiejskim budownictwie Markowej przełomu XIX/XX wieku.

Cechą tego typu budownictwa był wyjątkowy sposób budowania domu, którego pierwszym etapem było postawienie dachu na słupach, a w dalszej kolejności zrębowych ścian. Najbardziej reprezentatywnym budynkiem zagrody jest przysłupowa chałupa kmieca Rafała Dźwierzyńskiego z 1874 roku, tworząca ze stajnią tzw. „zagrodę z rynkiem”. Przejście z frontu chałupy prowadziło przez sień do wewnętrznego podwórza gospodarczego, otoczonego przez budynki inwentarskie i składowe. Znacznie skromniejszą formę i układ wnętrza posiadała chałupa biedniacka o konstrukcji zrębowej i jednotraktowym układzie, z sienią na osi i komorą na jej zamknięciu. Ostatnim budynkiem mieszkalnym przeniesionym na teren zagrody jest szerokofrontowa chałupa przysłupowa Szylarów z końca XIX wieku o ważnym znaczeniu historycznym i kulturalnym.

W otoczeniu chałup znajdują się budynki inwentarskie i gospodarcze m.in. stodoła Antoniego Kluza z przełomu XIX i XX wieku w typie budowli słupowej, deskowanej, wewnętrznie wzmocnionej systemem piętnarów i rygli. Stodołę w biedniejszych i średnio zamożnych gospodarstwach zastępował bróg, służący do przechowywania płodów rolnych. Charakterystyczny dla budownictwa wiejskiego jest sołek–niewielkich rozmiarów spichlerz na planie kwadratu o wysuniętych okapach z wyraźnym nadwieszeniem. Na terenie skansenu zlokalizowane są zabytki techniki–młyn wietrzny wiatrak–koźlak Jana Kielara z 1946 roku, zbudowany w konstrukcji słupowo–szkieletowej oraz kierat. Świadectwem życia religijnego lokalnej społeczności jest drewniana kapliczka skrzynkowa z XIX wieku, translokowana z Gaci Przeworskiej. Wystrój wnętrz z lat 20-tych XX wieku został zaaranżowany przedmiotami codziennego użytku, przekazanymi w darze od Markowian. Niektóre pomieszczenia we wnętrzach chałup czy obiektów gospodarczych pełnią jednocześnie funkcję wystawienniczą i edukacyjną np. warsztat tkacki w chałupie kmiecej, warsztat stolarski i kołodziejski w stajni. 

Ograniczenia terenowe spowodowały, że na niewielkiej przestrzeni współistnieją zabudowania kmiecie obok chałup biedniackich, należące do dwóch przeciwstawnych grup społecznych. Wiele prac remontowych związanych z zabezpieczeniem i utrzymaniem obiektów wykonywano i nadal wykonuje się systemem gospodarczym, przy udziale miejscowych rzemieślników oraz członków Towarzystwa Przyjaciół Markowej w czynie społecznym. Na terenie zagrody cyklicznie odbywają się wydarzenia kulturalne, połączone z pokazem ginących zawodów (m. in. kowali, rymarzy, stolarzy, żniwiarzy, młynarzy, wytwórców dachówki ceramicznej oraz cegły, powrozów, kiczek). Prowadzone są warsztaty mielenia zboża w żarnach, młócenia cepami, pieczenia proziaków.

Obiekty wraz z eksponatami oraz teren zagrody dostępny dla zwiedzających w godzinach pracy muzeum po zakupie biletów wstępu, zgodnie z informacją zawartą na stronie internetowej https://www.skansen-markowa.pl/kontakt/. Brak udogodnień dla osób ze szczególnymi potrzebami.

Oprac. Alicja Kuśta, OT NID w Rzeszowie, 18.02.2025 r.  

Bibliografia

• Towarzystwo Przyjaciół Markowej, Z dziejów wsi Markowa, praca zbiorowa pod red. J. Półćwiartka, Rzeszów 1993.
• M. Drożdż–Szczybura, Wybrane problemy ochrony krajobrazu kulturowego polskiej wsi na przykładzie Markowej w woj. podkarpackim, Kraków 2000.
• Towarzystwo Przyjaciół Markowej, Skansen w Markowej – przewodnik, Markowa 2012.
• Towarzystwo Przyjaciół Markowej, Muzeum Wsi Markowa – przewodnik, Markowa 2005.