Stajnie posiadają zachowaną oryginalną część dla koni wierzchowych oraz Wielką Szorownię Galową, w której eksponowane są uprzęże i siodła. W jednym skrzydle budynku prezentowana jest sztuka cerkiewna – ikony (XV-XX wiek), rzemiosło artystyczne oraz zbiór starych druków cyrylickich. Obecnie jest to największa kolekcja sztuki cerkiewnej w Polsce.

Historia

Budynek Stajni Cugowych został zbudowany w 1892 roku z inicjatywy Romana Potockiego, III Ordynata, według projektu Amanda Bauqué (część badaczy uważa, że budynek wzniesiono w latach 1829-1831 według projektu Ludwika Bogochwalskiego, a w 1892 roku dokonano przebudowy i rozbudowy obiektu). Urządzenie stajni, szorowni i siodlarni zamówiono w wiedeńskiej firmie Rudolf Philipp Waagner. W budynku mieściły się m.in.: hol stajenny, boksy dla koni, pokoje do czyszczenia uprzęży, rymarnia, siodlarnia, fryzjernia, basen do kąpania koni oraz pokoje służbowe dla stajennych i mieszkanie koniuszego. Stajnie były skanalizowane, co m.in. stanowiło w owym czasie o ich nowoczesności i wyjątkowości. Centralną część budynku zajmowała Wielka Szorownia Galowa, gdzie przechowywano najcenniejsze uprzęże i siodła. Szorownia była też miejscem towarzyskich spotkań po polowaniach i przejażdżkach. Stajnie mieściły kilkadziesiąt koni zaprzęgowych i wierzchowych. Irlandzkie huntery wykorzystywane były do polowań par force oraz do gry w polo organizowanej w Łańcucie od 1911 roku.

Po II wojnie światowej budynek zaadaptowano na Powiatową Lecznicę Weterynaryjną, która funkcjonowała w dawnych stajniach do lat. 60. XX wieku. Po przeprowadzonym generalnym remoncie budynek przeszedł pod zarząd muzeum w Łańcucie. W stajniach urządzono ekspozycję związaną z pierwotną funkcją budynku, a skrzydło wschodnie zaadaptowano na Wojewódzką Składnicę Zabytków Ruchomych, przekształconą później w Dział Sztuki Cerkiewnej Muzeum-Zamku w Łańcucie oraz pracownię konserwacji dzieł sztuki. Warto wspomnieć, że utworzenie zbioru sztuki cerkiewnej w Łańcucie związane było z koniecznością ochrony wyjątkowo cennych ikon, rzemiosła artystycznego oraz starodruków, zagrożonych w wyniku wysiedleń ludności ukraińskiej z obszaru południowo-wschodniej Polski w 1945 i 1947 roku.

Muzeum-Zamek w Łańcucie zostało w 2021 roku laureatem w konkursie „Zabytek Zadbany” w kategorii specjalnej – właściwe użytkowanie i stała opieka nad zabytkiem.

Opis

Budynki Stajni Cugowych oraz Powozowni (zwanej też Wozownią gościnną oraz Stajnią Rozgonną) stanowią dawny zespół hippiczny łańcuckiej rezydencji, który nadal w czytelny sposób wyodrębniony jest z zabytkowego założenia. Budynki usytuowane są na południowy wschód od zamku, po południowej stronie ul. 3 Maja. Od południa budynki sąsiadowały z dawnym Folwarkiem na Górnem, od zachodu z kolejną wozownią oraz budynkami administracyjnymi dawnej ordynacji (obecnie użytkowanymi przez szpital). Budynek Stajni Cugowych poprzedza od północy owalny gazon (służący niegdyś jako maneż) obsadzony kuliście strzyżonymi głogami. Przy gazonie zaaranżowane są trójkątne aneksy tworzące wraz z nim geometryczne założenie zieleni. W kompleksie tym zachowany jest starodrzew – pomnikowe okazy jesionów, kasztanowce, klony, czerwone buki i graby – wzbogacony nasadzeniami żywopłotów. Murowany, otynkowany budynek Stajni Cugowych wyróżnia się rozczłonkowaną bryłą złożoną ze wzniesionego na rzucie prostokąta jednokondygnacyjnego korpusu głównego i przylegających od południa pod kątem prostym dwóch piętrowych skrzydeł, pomiędzy którymi umieszczono trójbocznie zamknięty wydatny ryzalit dostawiony do korpusu głównego.

Budynek przykryty został dwuspadowymi dachami. Nad ryzalitami występują dachy mansardowe; w ryzalitach bocznych z lukarnami ujętymi w dekoracyjne wolutowe spływy, a nad ryzalitem południowym – dach namiotowy. Długa trzynastoosiowa elewacja frontowa (północna) z jednoosiowymi ryzalitami – wyższym środkowym i dwoma skrajnymi – rozczłonkowana jest boniowanymi lizenami. Pomiędzy nimi znajdują się półkoliście zamknięte ślepe arkady, dołem wypełnione dużymi płycinami, górą z półkolistymi oknami w profilowanych obramieniach z kluczem. Najbardziej dekoracyjnie opracowany został środkowy, poziomo boniowany ryzalit z nieznacznie wysuniętą częścią środkową. Jest on przepruty wielką, półkoliście zamkniętą arkadą wjazdu głównego i zwieńczony wspartym na konsolach trójkątnym szczytem. W szczycie umieszczony jest stiukowy kartusz z herbem Potockich Pilawa oraz dekoracja złożona z girland liści laurowych, tataraku i gałązek dębu.

Elewacja południowa korpusu głównego w trójosiowych częściach na zewnątrz skrzydeł bocznych jest rozwiązana podobnie do frontowej. Pomiędzy skrzydłami bocznymi znajduje się wydatny trójbocznie zamknięty ryzalit z dużymi arkadowymi oknami, dekorowany boniowanymi narożami. Ryzalit ten zwieńczony jest pełną attyką z umieszczonym pośrodku stiukowym kartuszem z herbem Pilawa i dekoracją z pędów tataraku. Elewacje boczne korpusu są trójosiowe z płytkim ryzalitem pośrodku, w którym umieszczono arkadę wejściową, wypełnioną ponad drzwiami półkolistym oknem w profilowanym obramieniu z kluczem. Po bokach arkady występują duże prostokątne okna. Skrzydła boczne od strony dziedzińca są boniowane pasowo w parterze, a na zewnątrz zaakcentowane boniami w narożach. Elewacje skrzydeł bocznych są podzielone gzymsem kordonowym i zwieńczone wydatnym, profilowanym gzymsem wieńczącym.

We wnętrzu do obszernego holu przylega pomieszczenie Wielkiej Szorowni Galowej, w której eksponowane są siodła i uprzęże. W części zachodniej korpusu głównego znajduje się, udostępniona do zwiedzania, dawna stajnia z 11 boksami dla koni wierzchowych. Ściany wyłożone są marmurowymi płytami, a ścianki boksów matami z włókna kokosowego. W części wschodniej korpusu, niegdyś użytkowanym jako stajnia dla koni zaprzęgowych, prezentowana jest sztuka cerkiewna.

Zabytek jest udostępniony do zwiedzania. Możliwość wejścia przez osoby ze szczególnymi potrzebami. Szczegóły dotyczące godzin otwarcia na stronie internetowej: https://www.zamek-lancut.pl/godziny-otwarcia

Oprac. Anna Fortuna-Marek, OT NID w Rzeszowie, 23.05.2025 r.